Kijk, zegt Luck Walschot, wanneer hij gewapend met een zaklamp de grot in de Vlaberg bij Geulhem binnenloopt. De eeuwenoude mergelwand is volgekalkt met graffiti, van jongens- en meisjesnamen tot blote dames en jodensterren. Bij de restanten van een kampvuur liggen lege blikjes. In andere grotten in Zuid-Limburg worden mountainbike-wedstrijden georganiseerd, survivaltochten of paintball-wedstrijden. ‘En soms complete houseparties’, weet Walschot. Steeds meer oude mergelgroeves vallen ten prooi aan beschadiging en vernieling. Walschot, voorzitter van de Stichting Ondergrondse Werken, wenst beschermingsmaatregelen.

Blokbreken mergelzagen

Eeuwenlang is in Zuid-Limburg mergel gewonnen. De Romeinen hadden al door dat ze mergelsteen met een zaag konden snijden. Sommige badhuizen waren opgetrokken uit mergelblokken. Losse kalkmergel werd gebruikt voor verbetering van landbouwgrond. Ook veel gebouwen uit de vroege Middeleeuwen zijn met mergelblokken gebouwd, evenals de tweede ommuring van Maastricht. Uit 1396 stamt het document waarin voor het eerst melding wordt gemaakt van de’berchhouwer’ of blokbreker: zo heet het beroep van de arbeiders die ondergronds de mergelblokken loszaagden en braken.

Met de opkomst van baksteen en beton verminderde de vraag naar mergel. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de Sibberberg nog de enige plek waar professioneel mergelblokken worden gebroken, hoofdzakelijk voor restauratiedoeleinden. De eeuwenlange mergelwinning heeft zijn sporen nagelaten in het ondergrondse landschap van Zuid-Limburg. Luck Walschot heeft vijftien jaar al speurend en wroetend langs de berghellingen een inventarisatie gemaakt van alle grotten in de regio. Hij telde 250 mergelgroeves, met gangenstelsels die een totale lengte hebben van bijna duizend kilometer.

Dat is veel meer dan bleek uit de laatste inventarisatie in de jaren zestig. Walschot schat dat hij ruim honderd grotten heeft ‘herontdekt’. Elke helling in Zuid-Limburg heeft hij meter voor meter doorgewoeld. Vooral ‘s winters werd zijn speurzin beloond, wanneer grot-ingangen niet meer door begroeiing aan het oog werden onttrokken. Veel grotten worden bewoond door insecten en vleermuizen en zelfs door dassen. ‘De grotten hebben niet alleen grote cultuurhistorische waarde. Ook de natuurwaarde verdient bescherming’, benadrukt Walschot. In menige grot zijn nog opschriften te zien die verwijzen naar het harde werk der blokbrekers, zoals hoeveel karrevrachten steen zijn gedolven voor een kerk of waterput. Aan de wijze van winning is de mijn te dateren. De oudste groeves dragen de halfronde sporen van het pikhouweel dat de eerste bressen in de mergellaag bikte. In jongere groeves zijn die sporen recht, afkomstig van de stootbeitel. De ondergrondse gangenstelsels hebben door de eeuwen heen verschillende bestemmingen gehad. In Geulhem is nog een rijtje grotwoningen te zien. In tijden van oorlog verborgen de boeren hun veestapel onder de grond. Ook kunstwerken werden zo in veiligheid gebracht. Tijdens de Franse inval rond 1800 ontstonden ondergrondse schuilkapellen.

Ook de champignonteelt vond onderdak in de mergelgrotten. In de bloeitijd van de Nederlandse grotchampignons (tussen 1950 en 1960) was een groot deel van

Rommel Zonneberg

de gangen geplaveid met paardenmest, voedingsbodem voor de paddenstoelen. Na de instorting van een champignonkwekerij in het Belgische Zichen, waarbij achttien doden vielen, ging de sector echter weer bovengronds. Tegenwoordig herbergt alleen de Sint Pietersberg een champignonkwekerij. Sommige mergelgrotten zijn ingericht als wijnkelder (Château Neercanne) of party- en congrescentrum (La Caverne de Geulhem). Andere dienen als opslagplaats of schaapskooi. Ruim tien jaar geleden werden veel grotten afgesloten met beton of tralies, nadat twee jongens in de Keerderberggroeven in Margraten waren verdwaald en drie weken later dood werden teruggevonden. Maar nog steeds zijn sommige grotten zomaar te betreden.

Nu genieten alleen de Jezuïetenberg in Maastricht en de Gemeentegrot in Valkenburg de status van rijksmonument. De Stichting Ondergrondse Werken wil veel meer grotten op de monumentenlijst, om verder verval te voorkomen. ‘We willen geen ontwikkelingen terugdraaien. Maar wat er nog van over is, moet worden beschermd’, aldus voorzitter Walschot. De provincie Limburg reageert welwillend op die noodkreet. Gedeputeerde Eurlings (CDA) gaat onderzoeken welke grotten het waardevols zijn en wellicht meer bescherming nodig hebben. Want de mergelgroeven zijn onlosmakelijk verbonden met Zuid-Limburg, in goede en in slechte tijden. Walschot: ‘Ooit zakten de klinkers van een net aangelegde straat in Berg en Terblijt opeens een meter diep weg. Bleek er een vergeten grot onder de straat te liggen.’

Bron: www.volkskrant.nl