Bron: http://www.cobouw.nl/

Een groeve bij het Zuid-Limburgse Sibbe herbergt een van de meest waardevolle Nederlandse bouwschatten. De kalksteenblokken die mergelspecialist Fer Rouwet uit Ingber uit het gangenstelsel van de grot breekt, zijn volgens de Limburger “het allerbeste en duurzaamste bouwmateriaal”.

Mergel is een bouwstof die zich in miljoenen jaren in de bodem van het Zuid-Limburgse landschap heeft ontwikkeld. Het is een mengsel van klei en fijnverdeelde kalk dat is ontstaan door kleine diertjes met een kalkskelet die zijn doodgegaan en zich stapelden op de bodem van de zee. Al jaren wordt in Zuid-Limburg mergel gedolven. “Maar in de praktijk bleek dat de kwaliteit van de mergel te wensen overliet”, zegt eigenaar Fer Rouwet van het mergelspecialistenbedrijf uit Ingber. Door het grote gehalte aan kleimineralen bleek de mergel niet zo goed te cementeren als kalksteen, waardoor het makkelijker erodeert. “Veel mergel bleek rot.”

Zo niet de mergel die specialist Fer Rouwet delft uit de groeve bij Sibbe. Deze is van uitzonderlijk hoge kwaliteit. “De drukvastheid is 25 kilogram per vierkante centimeter of soms zelf meer. Het is een homogene substantie die goed bestand is tegen verschillende weersomstandigheden. Door de jaren heen zijn diverse soorten mergel als bouwstof afgevallen en bleven alleen de Sibber blokken over. Het is een geluk dat mijn voorouders juist op deze plek zaten.”

Kwaliteit

Door de zeer goede kwaliteit mergel worden de dertien werknemers van Fer Rouwet voor diverse bouwprojecten ingezet. Zo herstelt het bedrijf de historische kaden van de rivier de Geul in Valkenburg en restaureert het kastelen en kerken. Een bijzonder project is de consolidatie van de ruïne van Valkenburg. Rouwet werkt hier als onderaannemer in de afrondende fase. Jarenlang werkten aannemer en onderaannemer aan de mergelstenen ruïne ongeveer 150 meter hoogte. De medewerkers van Rouwet hebben loszittende of verrotte blokken uitgehakt en nieuwe blokken ingeboet.

De mergel wordt gedolven in blokken van gemiddeld zo’n 60 bij 120 centimeter. Vervolgens worden de kalksteen blokken met een elektrische zaag van 380 volt uit de tientallen kilometerslange gangen van de mergelgroeve gezaagd.

“Dit doen we pas sinds 1983 op deze manier. Daarvoor gebeurde alles met hamer en beitel. Sinds acht jaar worden de honderden kilo’s wegende blokken met een elektrische heftruck vervoerd.” De gemiddelde delfhoogte is 1,80 meter. Hierdoor is het niet mogelijk om met grote machines het bouwmateriaal uit de groeve te halen.

Modern

Hoewel mergel al miljoenen jaren in de Sibber bodem zit, zijn de blokken volgens Rouwet een modern bouwmateriaal. “Het blijkt zeer veelzijdig. Behalve voor veel restauratiewerk wordt het ook in nieuwbouw gebruikt. Mergel past goed bij betonnen of houten wanden en funderingen. Recentelijk hebben we een serre van mergel gemaakt. De opdrachtgever klaagde over continue condensvorming. Nadat we mergel met een dikte van 4 centimeter hadden aangebracht, was van condensvorming geen sprake meer. Bovendien blijken de poriën van mergel geluidwerend. Een extra voordeel.”

Stof die bij het breken van de mergel vrijkomt, kan gewoon worden ingeademd. “Andere bouwstoffen zouden kankerverwekkend zijn. Dat geldt niet voor mergel. Groot voordeel is bovendien dat mergel voor 91 procent uit kalk bestaat. Daarom kan het zaagsel over het land van de boeren of over de tuin worden gestrooid. Daar groeit gewoon gras overheen. We hebben geen afval, dus kun je stellen dat mergel een duurzaam product is.”

Naast Fer Rouwet is er nog een bedrijf, Mergelbouwsteen Kleijnen, dat gespecialiseerd is in werkzaamheden met mergelsteen. Ook Kleijnen delft de mergel uit de Sibber groeve. In de 140 tot 150 kilometer aan gangen zit nog voor vele decennia bouwmateriaal. Fer Rouwet verwacht dat de toekomst van mergel daarmee verzekerd is. “Ten opzichte van andere gedolven bouwstoffen, heeft mergel veel voordelen. In tegenstelling tot andere bedrijven die delven, kunnen wij in de winter gewoon door met de werkzaamheden in de groeve. Het materiaal kunnen we opslaan in de loods en het afval kunnen we eenvoudig kwijt.”

Het specialistenbedrijf is niet de eigenaar van de groeve, maar mag er gebruik van maken. Om de bouwstof te mogen delven, hebben de bedrijven vier vergunningen nodig. Een gebruikersvergunning van de gemeente Valkenburg die eigenaar is van het gangenstelsel en vergunningen van het Staatstoezicht op Domeinen en het ministerie van Economie. “Maar de belangrijkste vergunning is de toestemming van de eigenaar van de bovengrond. Die moet minimaal voor vijftien jaar worden vastgesteld.”

De mergelspecialistenbedrijven richten zich voornamelijk op Limburg en het grensgebied in België en Duitsland. Sporadisch wordt mergel toegepast in projecten buiten het gebied dat bekend staat om zijn kalksteen bouwwerken. Een aantal jaren geleden voerde Rouwet veel elementen bij het koetshuis op Landgoed Lievendaal in Oud-Velsen bij IJmuiden uit met mergel. Het betrof een nieuwbouwproject met zwembad en sauna. “Maar dat is een uitzondering”, benadrukt Rouwet. Dat mergel eigenlijk alleen binnen de grenzen van Limburg wordt gebruikt, heeft volgens hem een puur praktische oorzaak. “Eerlijk gezegd hebben wij het zo druk met de projecten in ons gebied, dat wij nooit reclame hebben gemaakt voor de mergelstenen. Misschien dat we dat in de toekomst maar eens moeten doen.”

Eigenschappen van Kalksteen

Kalksteen (in Limburg bekend onder de naam Mergel) heeft bepaalde eigenschappen. De bruikbaarheid van kalksteen in de bouw is afhankelijk van de situatie. Wil men mergel in de bouw toepassen, dan moet moet men weten wat de goede eigenschappen zijn en niet minder belangrijk, de slechte.

Met welke eigenschappen van kalksteen moet men rekening houden:

• Hardheid
• Taaiheid
• Duurzaamheid
• Weerbestendigheid
• Druksterkte
• Soortelijk gewicht
• Porositeit
• Wateropname

Wanneer natuurlijk materiaal aan de buitenlucht wordt blootgesteld begint ook de afbraak ervan, verwering genaamd. Het tempo van afbraak is niet niet voor alle natuursteensoorten gelijk en ook de wijze van verwering verschilt. Elke kalksteen bevat bij het verlaten van de groeve een aanzienlijke hoeveelheid water. Zodra de steen aam de lucht wordt blootgesteld, zal een groot deel van dit water verdampen. Geleidelijk wordt alle water naar buiten afgevoerd. Tijdens dit proces wordt ook een zekere hoeveelheid calciumcarbonaat mee naar buiten gevoerd, die hier een harde huid vormt. (het zogenaamde patina) Hierdoor wordt de steen beschermd tegen invloeden van buitenaf en krijgt door deze patina een onvervangbare bescherming.

Aantasting van Kalksteen

De middeleeuwse bouwers lieten meestal de definitieve vorm van de steen op de bouwplaats hakken, met als resultaat dat het patina werd gevormd op alle uitwendige vormen en was uiteindelijk het hele gebouw gelijkmatig bedekt met deze harde beschermende laag. Het voordeel hiervan was dat de steen beter bestand was tegen atmosferische invloeden en het natuurlijke patina gaf het hele werk een gelijkmatige warme kleur.

Deze patinalaag is dus de beschermlaag van de steen, waardoor verwering wordt tegengegaan. De vorming van deze harde laag kan nog bevorderd worden door de steen te ‘witten’. Door het witten wordt kalkhydraat, voor een deel in opgeloste toestand, direct in de oppervlakte-porien van de steen gebracht.

Dit kalkhydraat gaat al spoedig, door opname van koolzuur uit de lucht, over in koolzure kalk en helpt zodoende krachtig mee aan de vorming van de verharde laag. Door dit voortdurend witten kan ook gewone mergel van mindere kwaliteit weervast worden gemaakt (mits in vlak werk). Zo zijn b.v.  in het Belgische dorp Canne bijna alle huizen uit Canner-blok, een verwerende steen, opgetrokken. Alle huizen zijn gewit en alle, tot de oudste toe, zijn in goede toestand gebleven. Nog beter dan met kalkmelk of witsel, is het om de kalksteen aan te strijken met een zuivere oplossing van kalkhydraat, kalkwater dus, zoals men dit kan afscheppen van de kalk-kuilen.

Door de huidige verontreiniging van de atmosfeer zal iedere steen worden aangetast. Het donker kleuren van de steen kan voor een deel worden veroorzaakt door vuilaanslag. Het vuil op de steen kan waterdamp uit de lucht absorberen en dan zuur reageren en dit zuur zal dan de steen aantasten. Een belangrijke oorzaak van aantasting is ook gelegen in de aanwezigheid van zouten in de steen. Deze zouten zijn oplosbaar in water. Bij het verdampen van water worden de zouten megevoerd naar het steenoppervlak, waar ze uitkristalliseren en zo langzaam het de steen verpulveren. In de winter kan de steen, door de aanwezigheid van water in de steen, stukvriezen. Ten slotte kan de steen aangetast worden door slagregens die een schurende effekt is goed te zien bij ornamenten e.d. die met name op de weerszijde hun scherpe kanten verliezen.

Verwerking van Kalksteen

Het verwerken of metselen van mergelblokken is een materie die men nauwelijks in boeken kan terugvinden. De echte blokbrekers zijn van zeer hoge ouderdom. Hetgeen wat men er nu vanaf weet, is men te weet gekomen aan de hand van brokjes informatie die men her en der heeft opgevangen. Met name de specie-samenstelling wordt angstvallig geheim gehouden, want deze heeft een zeer grote invloed op de duurzaamheid van het eindproduct. Een te harde specielaag zal er namelijk voor zorgen dat de zouten in de steen naar buiten worden gedreven, waardoor de mergelblok wordt verwoest. Men dient er dus voor te zorgen dat de metselspecie na verharding van gelijke hardheid is of iets zachter. Het gebruik van cement bij voeg- en/of metselspecie is bij kalksteen bepaald af te raden.

Conservering van kalksteen

Kalksteen neemt veel water op, doch verliest dit ook weer vrij snel. het snel opdrogen van kalksteen kan men zeer duidelijk waarnemen bij wanden met zogenaamde speklagen. Na een regenbui begint onmiddellijk een actief drogingsproces, zodat het water vrijwel geen gelegenheid krijgt om diep in de steen te dringen. Ter bescherming van de mergel, om het indringen van het water tegen te gaan, maar ook om esthetische redenen, werden de buitenwanden voorzien van een conserveringsmiddel. Dit was in vroegere tijden ‘witsel‘ op basis van lijnolie. Deze lijnolie (een soort olieverf) is zonder twijfel een goed conserveringsmiddel, mits het elke 2 a 3 jaar wordt aangebracht.

Een meer hedendaags conserveringsmiddel lijkt waterglas te zijn. Ook bij dit materiaal moet men er zich terdege van bewust zijn, dat onderhoud, evenals bij lijnolie, om de 2 a 3 jaar dient te geschieden.

Bron: Levende stenen vanW.B.A.  Hoenen

Wil je ook mergel als bouwsteen gebruiken, kijk dan ook eens hier:

• Mergelbouwsteen P.Kleijnen

Blokbreker Valkenburg

De echte blokbreker is reeds lange tijd uitgestorven

Verwering mergel Grendelpoort Valkenburg

Bij de Grendelpoort in Valkenburg is de verwering van de mergelblokken goed te zien.

mergel bouwsteen

Kalksteen is zeer goed te bewerken, zoals je op deze foto kunt zien. (Valkenburg)

Speklaag mergel en baksteen

Hier een goed voorbeeld van een speklaag. (Schimmert)

Modern gebruik van mergel als bouwsteen

Modern gebruik van mergel in Heerlen. Ook heden ten dage gebruikt men mergel als bouwsteen.

Het geeft een bijzondere uitstraling, zeker in gebruik met andere natuurstenen.

Bewerking van een raam in mergel

Hier een voorbeeld van een mooi bewerkt raam. Mergel leent zich zeer goed

voor sierlijke ornamenten. (Valkenburg)

Mergel pilaar verwering

Alles in 1 foto: verwering, zwarte uitslag door luchtverontreiniging, afgebroken sierranden,

herstelwerkzaamheden aan ornament en mergelblok. (Houtem)