De Limburgse Mergelgrotten » Onderzoek

Sint-Pietersbergproject slotpresentaties

Frank Daelmans — Sun, 25 Jul 2010 17:07:46 +0000

De afgelopen twee jaar is er door de Faculteit Cultuurwetenschappen van de Universiteit Maastricht een project over de Sint-Pietersberg georganiseerd om goede bachelor-studenten (3de jaars) ervaring te laten opdoen met het doen van onderzoek. In het voorjaar van 2009 namen vijf studenten deel, in het voorjaar van 2010 negen studenten. Het is de bedoeling dat het onderzoek in 2011 zal worden voortgezet.

Via de site van Oud Sint Pieter zijn alle 9 scripties te lezen.

200 jaar Mijntoezicht in Nederland

Frank Daelmans — Fri, 23 Apr 2010 18:48:36 +0000

Bron: Limburgs Dagblad – 17 april 2010

Het is 200 jaar geleden dat de Franse Mijnwet werd ingevoerd. Een wet die onder meer leidde tot de oprichting van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM). Op 21 april is het jubileumjaar van de dienst die voor Limburg van groot belang was.

De invloed van Napoleon op ons leven is nog steeds in veel dagelijkse dingen merkbaar. Zo was hij onder andere verantwoordelijk voor het invoeren van een gestandaardiseerde registratie van geboorten, huwelijken, echtscheidingen en overlijdens. In continentaal Europa wordt sinds Napoleon vrijwel overal rechts gereden. Ook lanceerde de ‘Kleine Korporaal’ de Mijnwet van 1810. Nederland viel destijds onder Frans bestuur. De Franse Mijnwet, in dat jaar op 21 april ingesteld, gold daarom ook hier. Voornamelijk Zuid-Limburg kreeg in eerste instantie met deze wet te maken. In deze streek vond immers sinds eeuwen steenkoolwinning plaats. Misschien zelfs wel de eerste kolenwinning op het Europese vasteland.

Domaniale mijn - Kennislink.nl

De allereerste ontginningen van steenkool vonden plaats in het kolenveld van de Domaniale mijn in Kerkrade. Dan hebben we het over de 12e eeuw, toen er op kleine schaal steenkoolwinning plaatsvond in het Wormdal, nabij abdij Rolduc. In de allereerste dagen van de kolenwinning ging het vooral om oppervlakte-werk. Langzaam maar zeker moest men dieper en dieper graven om de kolen te kunnen delven. In de zeventiende eeuw maakten kolengravers schachten van circa veertig meter diep. Met handlieren en rosmolens werden de kolen naar de oppervlakte gebracht.

De mijnwet bracht ingrijpende veranderingen met zich mee. de wet werd ingesteld om voorwaarden te stellen aan de winning van delfstoffen als steenkool, bruinkool, zout, aardolie en mergel. Belangrijker nog was het regelen van de eigendomsrechten, Tot 1810 had de eerlijke vinder de eigendomsrechten, na deze datum kon men alleen de eigendomsrechten verwerven door het verlenen van concessies. De Staat zou vanaf dat moment bepalen wie bevoegd is tot ontginning. Bovendien trad het Rijk op als beschermer van het algemeen belang.

Maar ook de sociale aspecten van de mijnwet zijn niet onbelangrijk. Winning mocht vanaf dat moment alleen plaatsvinden onder leiding van technisch onderlegd personeel, iets wat daarvoor lang niet altijd gebeurde. Mijningenieurs, mijnmeesters en medici werden zodoende verplicht. Verboden werd het om kinderen jonger dan ten jaar in de mijnen te laten werken. Dat was vóór de invoering van deze wet populair, omdat de kleintjes behendig waren en vanwege hun geringe lengte goed in de kleine ruimtes konden werken. Maar ook aan dieren werd gedacht in de Mijnwet. De trekpaarden die de kolenwagens uit de mijngangen moesten slepen, mochten niet te zwaar worden belast.

Waar regels zijn, moest worden gecontroleerd. Een nieuwe functie werd ingesteld en belast met het toezicht op de naleving van de nieuwe regels: de ‘Ingenieur des mines’. In de Franse tijd werd de Nederlandse mijnbouw onder het gezag geplaatst van de ‘Ingenieur des mines’ in Luik. de Nederlandse tak was destijds zeer klein. Ook na de Belgische revolutie in 1830 bleven de Limburgse mijnen nog negen jaar onder het gezag van ‘Luik’. De Belgische staat bestuurde toen in feite het Limburgse mijngebied.

De heer F.D.J. Büttgenbach was per 1 juli 1839 de eerste ‘ingenieur der mijnen’ die zijn standplaats in Nederland had. Zijn aandacht ging deels uit naar de mergelgroeven. Ook de Domaniale Mijn en de kleinere mijntjes in Bleyerheide en Neuprick kreeg hij onder zijn hoede. Büttgenbach was de enige functionaris in dienst van het mijnwezen. Zijn standplaats was Kerkrade, in het administratiegebouw van de Domaniale Mijn. De administratie voerde hij zelf. Brieven en rapporten werden opgesteld in het Frans en in het Duits. Maar de eerste taal beheerst Büttgenbach niet feilloos, zo is na te lezen. Voor zijn werkzaamheden kreeg hij 250 gulden per jaar. In die tijd een flink bedrag. Zo flink dat hem een vergoeding voor reis- en verblijfskosten werd geweigerd.

De dienst wisselde nogal eens van hoofdkwartier. Afwisselend zetelde de ‘Ingenieur der mijnen’ in Kerkrade, Heerlen of Maastricht. In de beginjaren was dat vooral afhankelijk van de woonplaats van de ingenieur. In de tweede helft van de vorige eeuw werd alles anders. In ei 1959 wordt voor de eerste maal gas ontdekt in de Groningse bodem. De groei in de winning van olie en gas in de daaropvolgende periode zorgde ervoor dat de dienst snel werd uitgebreid. Een nieuwe locatie was hierdoor broodnodig. In 1962 werd het pand aan de Apollolaan 9 in Heerlen betrokken. Maar door de ontwikkelingen in de gas- en oliewinning en de daaraan gerelateerde afbouw van de kolenmijnbouw, duurde het niet lang voordat er een dependance in het westen van het land werd geopend. Per 1967 zat de dienst in Heerlen en in Den Haag.

De sluiting van de mijnen zette de vesting van de dienst in Heerlen onder druk. Een verhuizing naar het westen lag in het verschiet, maar die denkrichting kon op felle protesten

Fin des traveaux - Fafchamps - conducteur des mines 1823

rekenen van het Limburgse personeel, dat het Heerlense hoofdkwartier niet wenste te verlaten. Frans Bastin uit Heerlen werkte in die tijd bij het SodM. Hij herinnert zich nog de strijd tegen een gedwongen vertrek naar de Randstad. “Het idee om deze streek te moeten verlate, bracht bij de Limburgse medewerkers van het Staatstoezicht grote onrust teweeg. Daarom zocht het personeel van de vesting Heerlen – in eerste instantie met succes – steun bij de politiek. Als voornaamste argument voerde de politiek aan dat een verhuizing strijdig was met de overeengekomen spreiding van rijskdiensten, waaraan niet mocht worden getornd. De toenmalige minister van Economische zaken, de latere premier Ruud Lubbers, liet op 24 januari 1974 wten dat hij zich sterk zou maken om het SodM voor Heerlen te behouden.”

Ook Tweede Kamerlid Knot zette zich in voor de zaak door in mei 1975 schriftelijke vragen te stellen over de kwestie. In zijn antwoorden bevestigde minister Lubbers min of meer zijn eerder ingenomen standpunt, door onder meer te verklaren dat de vestiging in Heerlen voorhands zou blijven bestaan en dat de ambtenaren die hun werkzaamheden elders in het land moesten verrichten toch in Limburg zouden mogen blijven wonen. “Maar de onrust sloeg weer toe”, herinnert Bastin zich. “eker toen de plaatsvervangend secretaris-generaal Van Oosten en het hoofd van de afdeling personeelszaken Stolk van het ministerie van Economische Zaken in 1983 aankondigden naar Heerlen te komen om aan de medewerkers van SodM uitleg te verschaffen over de stand van zaken. Samnegevat luidde hun boodschap dat van opheffing van de Heerlense vesting geen sprake was en dat overbrengen van werkzaamheden naar Den Haag pas zou geschieden als voor de medewerkers die in Limburg wilden blijven wonen passend werk was gevonden.

Uiteindelijk is op 9 juli 1985 Den Haag de hoofdvesting van Staatstoezicht geworden. Desalniettemin blijven in Limburg nog taken waar het SodM bij betrokken blijft.

Het IHS-teken – opschriften in de ondergrondse mergelgroeves

Frank Daelmans — Sun, 24 Jan 2010 13:30:26 +0000

Op mijn ondergrondse tochten kom ik heel vaak het ‘IHS-teken’ tegen. Dit monogram zie je heel groot, soms zeer klein en ook als inkrassing in de mergel. Meestal loop ik er zonder na te denken langs, maar laatst zat ik wat foto’s na te kijken en kwam ik het onderwerp wel zeer vaak tegen en begon ik me af te vragen wat het betekent.

Het monogram IHS

Het monogram IHS wordt vaak verklaard als de beginletters van Iesus Hominum Salvator (Jezus de Redder der Mensen), maar eigenlijk zijn het de eerste drie Griekse letters van de naam Jezus (ΙΗΣΟΥΣ). Dit monogram kwam op in de hoge middeleeuwen. In de oudheid werd het monogram XP (XP zijn de eerste twee Griekse letters van Christos) meer gebruikt. IHS vindt men terug op kerkgevels, biechtstoelen, bidprentjes en ook op oudere kazuifels.

Tegen het einde van de Middeleeuwen IHS werd een symbool, net als de chi-rho in de periode van Constantijn. Soms tekent men boven de H een kruis en daaronder drie nagels, terwijl het hele figuur is omgeven door stralen. Waarschijnlijk werd dit teken door blokbrekers op de mergelwanden getekend om zijn bescherming af te dwingen. De mergelgroeves waren een gevaarlijke plaats en de blokbrekers waren zeer (bij)gelovig. Door dit monogram bij hun werkfront te tekenen, lieten ze in elkaar geval zien dat ze respect hadden voor de omgeving waar ze werkten.

Hier onder zie je enkele voorbeelden uit diverse mergelgroeves in Limburg

IHS-teken Zonneberg

De mergelgroeven in het Nederlandse erfgoedbeleid

Frank Daelmans — Sun, 29 Nov 2009 09:22:21 +0000

Hoe passen de Mergelgroeven in het Nederlands Erfgoedbeleid?

Samenvatting van de ‘Studiedag Ondergrondse Landscahppen’

Zie ook: Studiedag Ondergrondse Landschappen

Kijk hier voor de berichtgeving op L1: Videobeelden

Reportage Studiedag Onderaardse Landschappen op L1 laat – deel 1
Reportage Studiedag Onderaardse Landschappen op L1 laat – deel 2
L1 TV Journaalitem Studiedag Onderaardse Landschappen

Op vrijdag 27 november jl. had ik de gelegenheid, de door het Instituut Europa Subterranea (IES) in samenwerking met het Forum voor Erfgoedverenigingen georganiseerde studiedag, te bezoeken. Samen met een stuk of 40 andere deelnemers, welke ik hieronder nog uitgebreider zal benoemen, werden we ontvangen in het Gemeentehuis van Valkenburg. Volgens goed Limburgs gebruik begonnen we natuurlijk met een een stuk vlaai en een kop koffie.

Deelnemers:

Provincie Limburg
Stichting Instandhouding kleine Landschapselementen
Grubenarchäologische Gesellschaft
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Vlaams parlement
Saatsbosbeheer
Sociaal Historisch Centrum Limburg
Belgische Geologische Dienst
Monumentenwacht Vlaanderen
Van Schaikstichting
Gemeente Valkenburg
Staatstoezicht op de mijnen

Na een welkomstwoord van Karel Dendooven (Algemeen coördinator Forum voor Erfgoedverenigingen) kwamen we al snel tot de probleemstelling en doelstelling van deze studiedag; Hoe passen de Mergelgroeven in het Nederlands Erfgoedbeleid? Dat dit nog geen makkelijke taak is blijkt ook wel uit de toespraak en presentatie van Henk Baas, medewerker van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ook zij hebben moeite de mergelgroeven te plaatsen en er een duidelijk waarde aan toe te kennen. Uiteindelijk zijn onze mergelroeves toch ook archeologisch erfgoed! Wellicht kunnen ze voor het toekennen van een waarde gebruik maken van het ‘Framework‘ welke is ontwikkeld door John van Schaik, voorzitter van IES. Zijn presentatie was voor mij toch wel de meest interessante van deze dag.
Het Framework for Analysis kan volgens mij heel goed worden gebruikt om de waarde van een ondergrondse mijnbouw site vast te stellen op basis van alle betrokken disciplines zoals geschiedenis, archeologie, biologie, veiligheid en bv. cultuurhistorie. Dit zijn maar enkele onderwerpen die samen tot een soort ‘waarde kader’ kunnen worden samengevoegd. Ik hoop in de toekomst de gelegenheid te krijgen hier nog uitgebreider op terug te komen.

Werkbezoek aan de Gemeentegrot

Na de sprekers werd het tijd om de Gemeentegrot te bezoeken onder leiding van Kevin Amendt en Wiel Felder. In tegenstelling tot de grote meerderheid van de toeristen kwamen wij niet voor de kerstmarkt aldaar, maar meer om te kijken naar de diverse manieren van mijnbouw en de de huidige toepassing voor toerisme. Zeer interessant om eens niet de platgetreden paden te bezoeken, maar eens die hoeken van de groeve te bekijken, die er nog zo bij liggen alsof de blokbreker gisteren pas vertrokken is. Zo krijgen we bijvoorbeeld te horen dat de Gemeente Valkenburg in de toekomst voorzichtiger en spaarzamer zal zijn met al die herdenkingsplaquettes die nu links en rechts de groeve verfraaien. Niet dat deze niet thuis horen in de groeve, maar men zou de wand wel beter mogen controleren op authentieke opschriften of inkrassingen voordat men ze plaatst. Ook mogen de standhouders van de kerstmarkt geen spijkers meer in de wanden slaan. Het is waarschijnlijk niet genoeg, maar het is een begin.

De mergelgrotten van Hinnisdael te Vechmaal

Na het bezoek aan de Gemeentegrot verplaatsen wij ons naar het Belgische Kanne waar de lunch plaatsvindt. Na de lunch zien we een presentatie van Michiel Dusar over de mergelgrotten van Hinnisdael te Vechmaal – de meest westelijk gelegen mergelgroeves van België. Een zeer interessante presentatie over een groep zeer bijzondere groeves, mede omdat deze met ‘de voeten in het water’ liggen. Ze staan dus, afhankelijk van de tijd van het jaar, gedeeltelijk onder water.

Het probleem van grensoverschrijding van ondergronds erfgoed

Jan Peumans, voorzitter Vlaams Parlement, is de volgende spreker. Zijn thema is ‘Het probleem van grensoverschrijding van ondergronds erfgoed‘. Het gemis aan grensoverschrijdende samenwerking belemmert nou juist de bescherming van ondergronds erfgoed. Zo kan het voorkomen dat op het plateau van Caestert (gedeeld door de grenzen Nederland, Wallonië en Vlaanderen) aan de ene kant het erfgoed verloederd terwijl het aan de andere kant wordt beschermd – fysiek maar 4 meter. Zo bevinden zich in het Nederlandse deel van de Caestertgroeve zeer bijzondere middeleeuwse tekeningen op de wanden die niet worden beschermd. Dit gedeelte van de groeve is alleen over Belgisch grondgebied te bereiken en is eigendom van de ENCI, die dit gedeelte nog steeds zou kunnen afgraven ten behoeve van de kalksteenwinning. Een voor mij onbegrijpelijke en ook onwenselijke situatie.

Hierna wordt het plateau van Caestert en de Caestertgroeve nog bezocht – ondanks dat het weer ons gunstig is (het regent nu niet) is de weg er naar toe een
waar modderbad – het wandeltempo neemt al snel af maar zorgt er wel voor dat ik de gelegenheid krijgt om diverse andere deelnemers te spreken. Zo spreek ik een tijdje met een medewerker van ‘de groene brigade’, verantwoordelijk voor handhaving en toezicht van de Limburgse buitengebieden – dus ook van de mergelgrotten. Ook spreek ik met medewerkers van de Provincie Limburg die voor de veiligheid in de grotten verantwoordelijk zijn. Op deze manier is deze dag ook een ideale gelegenheid om te ‘netwerken’.

Weer terug in Kanne is er nog een korte evaluatieronde o.l.v. John van Schaik. Opvallend is de opmerking van Wiel Miseré (Staatstoezicht op de Mijnen), dat men zich niet druk hoefde te maken over de nieuwe Mijnbouwwet – de Gemeentegrot heeft reeds en nieuwe vergunning ontvangen zonder al te veel moeite – en dat er volgens hem ook voor onderzoekers in het komende jaar genoeg mogelijkheden zijn hun onderzoeken uit te voeren.

De nieuwe Mijnbouwwet

De mijnbouwwet is redelijk moeilijke materie en hieronder volgt een uitleg zoals ik deze heb begrepen, het is dus een persoonlijke interpretatie.

De nieuwe mijnbouwwet volgt in 2010 definitief de oude versie van 1810 op (dus nog uit de tijd van Napoleon). De nieuwe wet is nodig omdat er na diverse ongelukken in de lande (denk aan: Brand Volendam, grote vuurwerkramp Enschede) er de noodzaak was voor de eigenaren hun aansprakelijkheid in te dekken. Iedereen die iets in een groeve organiseert – of het nu een vleermuistelling of toeristische rondleiding betreft – moet in het bezit zijn van een vergunning waaraan zeer strenge eisen aan verbonden zijn. Dit geld dus ook voor de Limburgse mergelgrotten. In het geval van intensief gebruik – zoals bv. in de Gemeentegrot, waar zeker in de maand december meer dan 100.000 bezoekers komen – moet elk risico dus worden uitgebannen. Hoe voorkomt de Gemeente Valkenburg (die in dit geval eigenaar is van de Gemeentegrot) dan dat er ongelukken zouden kunnen gebeuren, zoals bv. stukken mergel die uit het plafond vallen of het verdwalen van toeristen in de uitgestrekte gangen. De eigenaar moet dus een groot pakket aan veiligheidsmaatregelen treffen met alle kosten van dien. In het geval van de Gemeentegrot kan men het nog doorberekenen aan de toerist, maar voor de particuliere eigenaar (meestal extensief gebruik) is dit waarschijnlijk onbetaalbaar. Hij zal een onderzoek moeten doen naar de stevigheid van zijn groeve (denk aan instortingen) en zal dus ook moeten zorgen voor een deugdelijke sluiting van de groeve om te voorkomen dat onbevoegden nog toegang krijgen en dit kost duizenden euro’s. Het gevolg zal zijn dat hij zich nog wel eens zal bedenken voordat hij onderzoekers in zijn groeve laat – waarschijnlijk met gevolg dat de groeve met betonnen muur permanent zal worden gesloten = de goedkoopste oplossing.

“Opsteker” voor John Hageman

Frank Daelmans — Sat, 09 May 2009 16:24:30 +0000

Bron: de Ster – 8 mei 2009

John Hageman kan uren over de grotten vertellen. Het is zijn grote passie. Hobbymatig, maar ook als vrijwilliger. Alles wat met de mergelgrotten te maken heeft, heeft de interesse van de Maastrichtenaar. Van het in kaart brengen van de grotten zelf tot gidsen om anderen iets te leren over de gangenstelsels tot het bewerken van mergel. “Ik interesseer me ook voor alles wat loopt en kruipt in de grotten. Zo ben ik nu bezig met een onderzoek naar spinnen.” Geen alledaags vrijwilligerswerk. Hageman vindt het echter fantastisch. “In de grotten is stilte absoluut en is duisternis absoluut. Veel mensen vinden dat griezelig, ik vind het geweldig.” Daarnaast zet hij zich in voor de stichting ir. D.C. van Schaïk waarvoor hij een groeve beheert. Jarenlang was Hageman leraar op een basisschool in Maastricht. Geen rustige baan, maar toch vond hij nog genoeg tijd om verschillende vrijwilligersactiviteiten
tedoen. Dat begon al jaren geleden: jeugdwerk, kindervakantiewerk, voorzitter van de ouderraad, redacteur en oprichter van de dorpskrant enzovoorts.
Het Opstekertje is hem op het lijf geschreven. “Ach, ik wil gewoon graag iets te doen hebben.”

Tentoonstelling ‘Ontvoerde’ Mosasaurus in Natuurhistorsch Museum Maastricht

Frank Daelmans — Sat, 28 Feb 2009 19:11:58 +0000

Bron: Volkskrant 28 februari 2009 – Ben van Raaij

De mosasaurus, een door de Fransen ’ontvoerd’ zeereptiel, is na twee eeuwen weer even terug in zijn plaats van herkomst: Maastricht. De Parijse mosasaurus is een legendarisch fossiel. Lang voor Darwin bracht het beest het denken over het veranderen en uitsterven van soorten op gang. Het is de terugkeer van het beest. Meer dan tweehonderd jaar nadat het fossiel van de mosasaurus Maastricht als Franse oorlogsbuit had verlaten, keert het beroemde zeereptiel deze week tijdelijk terug uit Parijs, als hoogtepunt van een expositie in het kader van het Darwinjaar.

Fokeline Dingemans, directeur van het Natuurhistorisch Museum Maastricht, dat de tentoonstelling organiseert, kan haar geluk niet op. ‘Het is héél bijzonder dat de Fransen dit mogelijk maken. Het fossiel is in Frankrijk al sinds 1795 nationaal erfgoed. En bovendien een erg beladen voorwerp, want in de Maastrichtse volksmond heet het gestolen goed. Het leeft hier enorm – er is zelfs een carnavalsvereniging De Mosasaurussen.’ Dingemans heeft een gevoelige diplomatieke operatie achter de rug. ‘Aanvankelijk waren de Franse reacties aarzelend, want dit is toch zoiets als de Mona Lisa van de paleontologie. En het Parijse museum is ook niet erg op publiekstentoonstellingen gericht; het fossiel ligt daar in een opstelling die sinds eind 19de eeuw niet meer gewijzigd is – wel heel charmant hoor.’ Het onderhandelingsproces met Parijs nam al met al ruim twee jaar in beslag. Eerst was het probleem dat het fossiel nationaal erfgoed was, vervolgens dat het te kwetsbaar was voor vervoer. ‘Op zeker moment is de vraag: hoe lang duw je door voordat je mensen begint te irriteren’, aldus Dingemans.

De uiteindelijke doorbraak was mede te danken aan Camille Oostwegel, bekend Limburgs hotelier en honorair consul van Frankrijk. Hij schreef een mooie brief naar Parijs, met kopieën aan beide ambassadeurs. Dat hielp, zeker toen Dingemans en conservator Anne Schulp naar Parijs afreisden en ook nog behoorlijk Frans bleken te spreken. Het papierwerk bleek echter een hardnekkig obstakel. ‘Ik zou over eeuwig bruikleen beginnen’

Minister Maxime Verhagen van Buitenlandse Zaken opent zaterdag de mosasaurus-expositie in Maastricht. Opmerkelijk, want Verhagen heeft samen met oud-diplomaat Jan-Willem Bertens (D66) begin jaren negentig getracht de mosasaurus in ‘eeuwig bruikleen’ terug te halen naar Maastricht. Verhagen en Bertens, beiden Maastrichtenaren, zaten toen in het Europees Parlement.

Bertens: ‘We hadden ons als kind vaak vergaapt aan die kop en kregen dan altijd het verhaal te horen dat hij niet echt was, en dat de Fransen in 1794 het origineel hadden gestolen.’ Met de 200-jarige herdenking van dat feit in zicht zagen de twee hun kans schoon – indachtig het Verdrag van Maastricht, dat stelt dat cultureel erfgoed zoveel mogelijk terug moet naar het land van herkomst. ‘Dan dit ook, dachten wij.’ Een resolutie in het Europarlement kreeg echter te weinig steun. Staatssecretaris Aad Nuis van Cultuur nam de zaak in 1996 nog op met zijn Franse collega. Vergeefs. ‘Jammer’, zegt Bertens. ‘We hadden nog wel zo’n mooi plan om het fossiel met een kar van een bevriende brouwerij naar Nederland te brengen.’ Directeur Bertrand-Pierre Galey van het Parijse Muséum national d’Histoire Naturelle zegt dat alle claims uit de tijd van de Franse Revolutie en het Napoleontische keizerrijk bij het Congres van Wenen (1815) zijn afgewikkeld, en het fossiel eigendom is en blijft van de Franse staat. ‘Dat is bij gelegenheid van dit bruikleen ook door Nederland erkend.

Het is nu bij wijze van uitzondering uitgeleend als blijk van vriendschap.’ Bertens denkt dat Verhagen zaterdag nog wel over restitutie zal beginnen. ‘Hij heeft fantasie genoeg, al is hij dan van het CDA. Ik zou nog eens over eeuwig bruikleen beginnen. In ruil voor wat schilderijen.’

Pas in de loop van januari waren alle bruikleenovereenkomsten en garantieverklaringen rond en was het zeker dat de tentoonstelling Darwin, Cuvier en het Grand Animal de Maestricht doorging. Deze week wordt het fossiel naar Maastricht vervoerd. Zaterdag 7 maart opent minister Maxime Verhagen van Buitenlandse Zaken de tentoonstelling, in tegenwoordigheid van de Franse ambassadeur en natuurlijk tout Maastricht (zie kader).

Kalksteen

Het verhaal van de mosasaurus begint in de 18de eeuw. Het fossiel, een schedel met grote kaken vol scherpe tanden, werd tussen 1770 en 1774 ontdekt in de ondergrondse groeves van de Sint-Pietersberg, waar sinds de Middeleeuwen kalksteen wordt gewonnen. Naar verluidt vonden ‘blokbrekers’ de kop in een galerij ‘omtrent van den afstand van vijf honderd schreden van den grooten ingang’. Vreemde zaken, zoals schelpen en zee-egels, werden wel vaker in de Maastrichter kalksteen aangetroffen. Zulke vondsten in een berg vond niemand vreemd. Dat Limburg in het late Krijt, zo’n 65 miljoen jaar geleden, een ondiepe tropische zee was geweest, kon nog niemand weten, maar mariene resten werden eenvoudig aan de bijbelse Zondvloed geweten.

De reuzenschedel baarde evenwel meteen opzien bij enkele gegoede burgers uit Maastricht die ‘naturaliën’ uit de Pietersberg verzamelden voor hun rariteitenkabinetten. Zoals de legerarts Johann Leonard Hoffmann, die een hele collectie had. Maar het was Theodorus Godding, een kanunnik van de Sint Servaaskerk, die de schedel kocht en thuis tentoonstelde. De kop van Maastricht raakte wijd en zijd bekend, tot in Frankrijk toe. Dat bleek in 1794, toen Franse revolutionaire troepen de stad Maastricht innamen en de legerleiding het beroemde fossiel van kannunik Godding prompt confisqueerde en als oorlogsbuit naar Parijs liet transporteren.

Dat het fossiel voor zeshonderd flessen wijn werd gekocht, zoals de Franse geoloog Barthélemy Faujas de Saint-Fond in 1799 schrijft, lijkt een verzinsel. Uit documenten blijkt dat de Franse autoriteiten een decreet hadden uitgevaardigd om het fossiel naar Parijs te brengen. Eenmaal daar werd het bestempeld tot nationaal erfgoed en opgenomen in het nieuwe Muséum national d’Histoire Naturelle. Daar is het sindsdien gebleven. Voor de mosasaurus was het in zekere zin een mooie move, want anders dan een vergelijkbare, in 1766 gevonden schedel die in Teylers Museum in Haarlem terechtkwam, kwam de Parijse kop in handen van George baron Cuvier, de beroemde anatoom, die ook in 1795 in het museum was aangesteld. Cuvier boog zich over de grote vraag wat voor een soort dier het ‘Grand Animal fossilé des Carrières de Maestricht’ nu eigenlijk was.

Verhemelte

Mensen als Hoffmann en Godding dachten dat het een soort krokodil betrof. De Groningse anatoom Petrus Camper betwijfelde dat: krokodillen hebben geen extra tanden in hun verhemelte, zoals dit beest, en veel onregelmatiger kaakbeen. Camper besloot dat het om een onbekende tandwalvis ging, een potvis. Zijn zoon Adriaan Gilles Camper kwam later tot de (juiste) conclusie dat het beest een extreem grote hagedis was, een soort zeevaraan. Hij schreef dat ook aan Cuvier, die het met hem eens was. Mede door de correspondentie met Camper viel bij Cuvier het kwartje, zegt Dingemans. Het Animal de Maestricht was een reuzenvaraan van een soort die inmiddels niet meer voorkwam.

Een uitgestorven soort dus. Dat was in die tijd nog een nieuw idee. Omdat het beest in zulke oude aardlagen was gevonden, moest de soort wel lang geleden zijn verdwenen. Dat kon volgens Cuvier alleen maar komen door een catastrofe, een omwenteling die een vroegere oerwereld scheidde van de huidige. Dat was, aldus de tentoonstellingscatalogus, een lastig concept in een tijd dat de meeste mensen nog uitgingen van de scheppingsgedachte: God die de wereld in één keer en volmaakt had geschapen. Met die ene schepping en één enkele bijbelse catastrofe, de Zondvloed, kon je nooit alle verdwenen soorten verklaren. Latere wetenschappers als Alcide d’Orbigny kwamen zo tot constructies met 27 verschillende catastrofes en evenzovele nieuwe scheppingen. Het was Cuvier uit zijn onderzoekingen aan oude aardlagen in het Bekken van Parijs duidelijk geworden dat fossielen in opeenvolgende aardlagen elkaar opvolgden in de tijd. Maar hoe stonden die soorten in relatie tot elkaar? Cuvier nam aan dat de ene soort verdween om plaats te maken voor de andere.

De bioloog Jean-Baptiste Lamarck, zijn tijdgenoot, zag dat anders. Hij kon zich niet voorstellen dat soorten vanzelf uitstierven en opperde daarom dat soorten zelf veranderen. Een vroege versie van de evolutiegedachte. Zo werd de mosasaurus een kantelpunt in de ontwikkeling van het denken over het ontstaan, het uitsterven en de verandering van soorten. Vroegere dieren sterven uit en veranderen mogelijk ook in de loop van de tijd. De Maashagedis was zo, aldus de samenstellers van de expositie, een ‘opstap’ voor de evolutietheorie van Charles Darwin, en maakte tevens de geesten rijp voor de vondst van andere voorwereldlijke monsters, dinosauriërs, waarvan de eerste twintig jaar later werden gevonden.

Staart

Het Grand Animal zelf kreeg uiteindelijk ook zijn paleontologische plek. In 1822 werd het officieel Mosasaurus gedoopt, in 1829 aangevuld tot Mosasaurus hoffmanni, ter ere van de Maastrichtse kenner Hoffmann. De Krijt-laag waarin het fossiel was gevonden, heette voortaan het Maastrichtien. Elders in de wereld zijn nadien ook allerlei soorten mosasauriërs gevonden, stuk voor stuk gestroomlijnde vleeseters, tot wel 17 meter lang, met grote kaken, flipperachtige ledematen en een platte staart. Onderzoekers van het museum in Maastricht hebben midden jaren negentig nog achterhaald hoe oud de Parijse mosasaurus precies is. Uit het fossiel geboord steengruis werd geanalyseerd op microfossielen om te bepalen uit welke laag van het Maastrichtse Krijt het beest kwam. Het bewuste laagje bleek circa 65 miljoen jaar oud. Niet veel later zou een grote meteoriet bij Yucatan in één klap een eind maken aan het bestaan van alle dino- en mosasauriërs.

In Maastricht kan directeur Dingemans amper geloven dat het fossiel eindelijk komt. Tot in januari was er gedoe, onder meer over de garantieverklaring – dat de Nederlandse staat het fossiel tijdens de bruikleen niet zou opeisen. Dat leidde tot een Catch 22, want Den Haag geeft zo’n garantie alleen op basis van een bruikleenovereenkomst, en Parijs geeft die weer niet zonder garantieverklaring. In de hal van het Maastrichtse museum ligt sinds jaar en dag een replica van de Parijse mosasaurus onder glas. Het opschrift vermeldt dat het origineel door de Fransen is ‘ontvoerd’. Dingemans toont zich echter genuanceerd over de ‘restitutiekwestie’: Parijs mag het beest wat haar betreft houden. ‘Waar de mosasaurus ligt, maakt mij niet uit. Als er maar goed op gepast wordt. Beide partijen hebben goede argumenten. Het fossiel is hier gevonden, maar zonder Cuviers bemoeienis was het beest nooit zo beroemd geworden.’ Bovendien bezit het museum sinds 1998 een eigen mosasauruskop, Bèr genaamd. Een historisch goedmakertje, zou je kunnen zeggen. ‘Bèr is zelfs nog meer bijzonder, want van deze soort, Prognathodon saturator, is maar één exemplaar bekend. Maar ja, hij heeft niet de cultuurhistorische betekenis van het Parijse exemplaar. Dat is en blijft de Mosasaurus.’

Darwin, Cuvier en het Grand Animal de Maestricht. Expositie in Natuurhistorisch Museum Maastricht, 8 maart t/m 21 juni. De Bosquetplein 7. Info: Natuurhistorisch Museum Maastricht

Jean Lotonne, 18 jaar en 21 dagen oud – Of toch ‘Jean Clotenne’?

Frank Daelmans — Wed, 16 Jan 2008 19:28:00 +0000

Afgelopen zondag heb ik in Caestert onderstaande foto gemaakt. Helaas kom ik met mijn MAVO-Frans niet zo ver, dus was het een geluk dat ik een Franstalige collega bij me had.

Verder is me opgevallen dat als ik een foto maak van een opschrift op mergel (bv zoals deze in rood krijt) ik deze achteraf moeilijk te bekijken vind. Na een beetje ‘kloemmele’ met een fotobewerkingsprogramma, kwam ik erachter dat de tekst beter te lezen is in foto-negatief zoals onder is afgebeeld (ieder bewerkingsprogramma heeft deze functie wel in huis)

Nu verder met de tekst. Er staat het volgende:

“Jean Clotenne, âge de 18 anne veingte un jours sa fait six mille 5 cent et ceptante quatre jours et viengt six mille septe cent et douze heurs et huit jours, 1801 Jean Clotenne de lanaije”

Vertaald in het Nederlands staat er het volgende:

“Jean Clotenne, 18 jaar en 21 dagen oud, dat zijn 6574 dagen en (“dont” = waarvan) 26712 uur. 1801 Jean de lanaye”

Dus Jean Clotenne uit Lanaye (dus vlak naast de deur) was hier in 1801 en berekende daarbij hoeveel dagen en uren hij precies oud was op dat moment. Waarom? ik zou het niet weten, maar een leuk en interessant opschrift is het wel. Wie was Jean? waarom kon hij zo goed schrijven en rekenen (daarbij ga ik er even vanuit, dat dat niet iedereen kon in 1801) Wellicht was hij van adel of was hij een priester of geestelijke (in opleiding).
Misschien weet iemand het wel, dus verdere info is welkom!

Update: Clotenne i.p.v. Lotonne!

Afgelopen vrijdag (29 febr.´08) bezocht ik Ternaaien Boven en fotografeerde ik onderstaand opschrift. Er staat duidelijk ‘Jean Clotenne’, terwijl ik eerst dacht dat hij de letter ‘L’ gewoon met een mooie krul was begonnen. Tevens is de letter na de ‘T’ een ‘E’ ipv een ‘O’ Zijn achternaam is dus Clotenne ipv Lotonne. Bij deze dus aangepast. Helaas is het jaartal niet duidelijk te zien. Begint met 18..
Jean bezocht dus niet alleen Caestert, maar ook Ternaaien boven. Nu vraag ik mij natuurlijk af of hij ook in ‘beneden’ op bezoek kwam.
Verder onderzoek volgt.

Onderzoek Limburgse grotten in gevaar

Frank Daelmans — Sat, 08 Sep 2007 17:39:00 +0000

Bron: L1 nieuws 7 september 2007

Vandalisme en verloedering dreigen voor bijna 300 grotten in Limburg.
Bezoekers van grotten lopen daardoor meer gevaar. Dat is volgens grotbeheerders het doemscenario als de regels rondom het nieuwe Mijnbouwbesluit niet soepeler worden toegepast.

Een klein deel van de grotten wordt gebruikt voor toeristische doeleinden. Maar de meeste grotten zijn voornamelijk

van cultuur- en natuurhistorische waarde. In die grotten vindt veel onderzoek plaats.
Het betreden van die grotten wordt door de strenge regels te moeilijk. Vrijwilligers die het beheer en onderzoek uitvoeren zullen afhaken, voorspellen de beherende instanties. De grotten zijn daarmee weer overgeleverd aan vandalen en feestgangers. Het gevaar in de grotten zal toenemen, zeggen zij.

Zie onderstaande links:

Gesprek met Ed de Grood op L1 nieuws

Pilaren, kruip en instortingen in kalksteengroeven

- Dit artikel is in aangepaste wijze overgenomen uit Delft Integraal 98.4, een uitgave van de Technische Universiteit Delft, met toestemming van de auteurPhilip Broos (19 jan 1999). Aanleiding van het artikel was het onderzoek van Roland Bekendam naar de stabiliteit en naar instortingen van de Limburgse ondergrondse kalksteengroeven. Internetbewerking voor “De Limburgse mergelgroeven”: Ed Stevenhagen.

Het gat links van de Enci ingang

Frank Daelmans — Wed, 01 Aug 2007 17:22:00 +0000

Onderstaande stukje vond ik in verkorte vorm op groups.msn.com/mergelblok
en vond het interessant, aangezien ook ik me reeds lang afvraag wat er in deze gang te zien is.
Marcel had er geen probleem mee het stukje op mijn weblog te publiceren en leverde ook de foto´s. Hiervoor mijn dank!

Let op! beide heren zijn ervaren klimmers en ik raad iedereen af om zelf daar af te dalen. Zie de Disclaimer op mijn startpagina.

Telkens als we richting Peti-Lanaye rijden komen we langs de Enci ingang met boven in de wand een groot gat. Steeds weer stellen we ons de vraag

“loopt het nu door of niet?”

Woensdag morgen hebben we afgesproken om ons te laten afzakken in het gat, na het zoeken van een touw zijn we om 10u00 op weg naar het gat.

In mijn gedachten zijn we de onbekende gangen al aan het afspeuren naar bijzonder opschriften en tekeningen, wie weet?

Aangekomen bij de Slavante parkeren wij hier onze fietsen en gaan te voet verder, via de Gradtbergh lopen we richten gat. Mmm, hier stond toch vroeger een ijzeren mast? Afgezaagd, alleen nog 4 resten van poten zijn te zien.

Aangekomen bij de richel van het gat zoeken we een boompje uit waar we het touw aan kunnen vast knopen. Klimgordels aan en we laten ons afzakken naar beneden.

Onder ons rijden der vrachtwagens van de Enci heen en weer zonder dat de chauffeurs iets in de gaten hebben, ik hang te bengelen in het gat. Ik kijk omhoog om Peter te roepen, ahah mergel in mijn ogen.

Peter komt ook omlaag, we kijken elkaar aan en beginnen te lachen? 10 meter? Wat vanaf de weg lijkt op een groot diep systeem, maar is in werkelijkheid maar een groot gat van 10 meter diep met heel veel vogelen poep!

Na het bekijken van de paar opschriften en het maken van foto’s, hebben we onder het genot van een bak koffie eens de activiteiten van de Enci eens van een andere kant bekeken.

Onze vraag was nu beantwoord, “loopt het nu door of niet”.

Marcel en Peter

‘Zotheid’ in de duisternis – Tentoonstelling Middeleeuwse tekeningen uit de St. Pietersberg

Frank Daelmans — Wed, 23 May 2007 18:26:00 +0000

Zie ook NOS nieuws van 23 mei 2007

Vanaf 2 juni a.s. is er in het Regionaal Historisch Centrum Limburg in Maastricht een expositie over een aantal middeleeuse tekeningen uit de Sint Pietersberg.

Op deze expeditie worden de resultaten gepresenteerd van het kunsthistorisch onderzoek, gedaan door Femke Speelberg en Jacoline Zilverschoon van de Radboud Universiteit in Nijmegen.

De titel van de expoditie is ‘Zotheid’ in de duisternis, ontleed aan een tekening van een blokbreker in Narrenkleding.

Het initiatief voor dit onderzoek is van Henk Blaauw en Ed de Grood.

De expeditie is van 2 juni t/m 29 juli – van maandag (13 – 17 uur), dinsdag t/m vrijdag (9 – 17 uur) en zaterdag en zondag van 14 – 17 uur.

Adres: Regionaal Historisch Centrum Limburg
Sint Pieterstraat 7
6211JM Maastricht