Meer informatie over geschiedenis en bezoekers-informatie vind u via: Katakomben.nl

Lees ook een soortgelijk verhaal in Trouw: Katholieke sporen in het landschap

Bron: Limburgs Dagblad – 25 september 2010 – door René Willems

De Romeinse Katakomben in Valkenburg – naar de mode van toen met twee k’s geschreven – bestaan honderd jaar. In die eeuw is het ondergrondse monument alleen maar interessanter geworden, vindt Paul Post, kenner van de vroegchristelijke kunst. De Romeinse Katakomben schetsen niet alleen een beeld van het leven in het Rome van de eerste eeuwen na Christus, constateert hij, maar zeggen ook veel over wat rijke mensen aan het begin van de twintigste eeuw bezighield.

Perfecte kopie

Als docent aan de Universiteit voor Theologie en Pastoraat in Heerlen nam Paul Post zijn studenten elk jaar mee naar Valkenburg. Een bezoek aan de Romeinse Katakomben aan de Plenkertstraat was een vast onderdeel van zijn onderwijsprogramma. ‘De Katakomben in Valkenburg zijn een perfecte kopie van de originele catacomben in Rome”, legt hij uit. “De blokbrekers zijn destijds met meetlat, blocnote en potlood naar Italië gegaan om de ondergrondse begraafplaatsen van de eerste Christenen ter plekke op te meten. Dat hebben ze kennelijk bijzonder minutieus gedaan, want het klopt tot op de millimeter. Ik ben zelf vaak in Rome geweest, maar ik zie nauwelijks verschil, behalve dat in de Valkenburgse Katakomben nooit doden zijn begraven.”

De laatste jaren zijn de Romeinse Katakomben in Valkenburg zelfs voorbeeld voor de originele grafkelders in Rome, vult hoofdgids Ben Jordens aan: “Professor Leonard Rutgers, die de restauratie van de catacomben in Rome begeleidt, komt in Valkenburg kijken naar de fresco’s. De schilderingen zijn hier namelijk beter bewaard gebleven dan in Rome zelf: in onze mergelgrotten zijn de klimatologische omstandigheden beter dan in de tufsteengrotten in Italië, waardoor de fresco’s langer goed blijven”. Nog steeds komen gymnasiumklassen ter voorbereiding op hun traditionele Rome-reis naar Valkenburg om daar de Romeinse Katakomben te bestuderen. De Valkenburgse kopie, een eeuw geleden uitgehousen in een voormalige mergelgroeve onder de uitlopers van de Cauberg, heeft volgens Post namelijk één voordeel op de echte catacomben in Rome: “Alles ligt dicht bij elkaa. Je hebt aan een middag genoeg om alle belangrijke grafkelders te bekijken. In het drukken Rome moet je daar minimaal een paar dagen voor uittrekken, want de catacomben liggen daar verspreid over de hele stad: je reist van noord naar zuid en van oost naar west en dan heb je nóg niet alles gezien.”

Voor Post zijn de Katakomben in Valkenburg echter niet alleen interessant als kunstobject, of als religieus monument. De theoloog uit Bussum, tegenwoordig als hoogleraar liturgische en rituele studies verbonden aan de Universiteit van Tilburg, ziet de namaak-begraafplaats in Valkenburg op de eerste plaats als document van de denkwijze aan het begin van de twintigste eeuw: “Wat mij na al die jaren nog steeds fascineert, is de vraag waarom een rijkeluiszoontje als Jan Diepen in 1908, na het lezen van een boek van pater Lambert Hagen uit Wittem over de catacomben van Rome, besloot om die onderaardse begraafplaats te laten nabouwen. Wat was voor hem aanleiding om zoveel privégeld in zo’n project te stoppen? Wat beoogde hij daarmee?”

Belangrijkste drijfveer

Over die vragen is de afgelopen decennia druk gespeculeerd in Valkenburg. Was de diepgelovige Diepen een kwezel die met zo’n christelijk pronkstuk alvast een toegangsbewijs voor de hemel wilde reserveren? Wilde Diepen, zoon van een succesvolle textielbaron uit Tilburg, zijn minder gefortuneerde dorpsgenoten dorpsgenoten in Valkenburg de ogen uitsteken met zijn onuitputtelijke rijkdom? Was het een economische investering en zag Diepen in de toeristische attractie een toekomstige bron van inkomsten voor zichzelf? Of was de bouw van de Katakomben juist bedoeld als werkverschaffingsproject, zoals andere bronnen vermelden: een kans voor werkloze Limburgers om in die moeilijke tijden zelf hun boterham te verdienen? Post heeft daar een andere gedachte over. “Een werkverschaffingsproject is het zeker niet geweest”, zegt hij. “Daar voor was het project te klein. De bouw van de Katakomben, ontworpen door Diepens tijd- en plaatsgenoot Pierre Cuypers, was werk voor een handjevol specialisten. Voor de werkgelegenheid in het toenmalige Valkenburg was het nauwelijks van betekenis. Bovendien was er in die periode – de Romeinse Katakomben werden in 1910 en 1912 in twee fasen opengesteld voor het publiek – geen aanleiding voor werkverschaffingsprojecten. dat fenomeen kwam pas in de jaren dertig, na de beurskrach en de economische crisis, in zwang.”

Ingang Valkenburgse Katakomben

Ook de katholieke achtergrond van Diepen is volgens Post niet zijn belangrijkste drijfveer geweest bij de bouw: “Jan Diepen was een gelovig man, dat staat buiten kijf. Hij was op religieus gebied ook zeer behoudend, aangesloten bij het oerconservatieve Bernulphusgilde. Maar de Katakomben waren voor hem zeker geen monument voor de katholieke kerk. Dat blijkt wel uit het feit dat hij ook niet-katholieken als Heiko Oberman, een streng-protestantse dominee uit Vlissingen, bij het project betrok. iepen zag in Oberman een autoriteit op historisch gebied, wat aangeeft dat hij de Romeinse Katakomben zelf in de eerste plaats beschouwde als een historisch object.”

Post zoekt de werkelijke motieven van Diepen elders. ‘Jan Diepen was een kind van zijn tijd”, legt hij uit. “Aan het begin van de twintigste eeuw was het niet ongebruikelijk dat vermogende heren, die leefden van hun familiekapitaal en zelf dus niet hoefden te werken, een culturele hobby kozen en die ook graag etaleerden.” De heren lieten bij hun buitenhuizen prachtige landschapsparken aanleggen. Soms groeiden die uit tot complete themaparken, zoals het Openluchtmuseum van generaal Frederic Hoefner in Arnhem en de Heilige Land Stichting van pastoor Arnold Suys bij Nijmegen. De aanleg van een stukje Rome bij villa Alpha, het buitenhuis van de familie Diepen in Valkenburg, past perfect in die traditie, stelt Post. vast, “met dit verschil dat Diepen gebruikmaakte van de mergelgrotten rond zijn huis en koos voor een ondergronds project”.

Dat Diepen uitgerekend koos voor een kopie van de catacomben in Rome verbaast Post evenmin. Ook dat past bij de mode van die tijd, verduidelijkt hij: “Het waren de hoogtijdagen van wat wij nu de catacombenromantiek noemen. Mensen spiegelden zich graag aan de standvastigheid van de eerste christenen, die alles over hadden voor hun geloof en daar zelfs hun eigen leven voor op het spel zetten. In die tijd verscheen menige roman over het leven in de catacomben van Rome. De verhaallijn is steeds hetzelfde: christelijk meisje wordt verliefd op Romeinse soldaat, weigert haar geloof los te laten en sterft een martelaarsdood. Dat beeld zie je ook terug in de latere films als Ben Hur, Quo Vadis en Fabiola. Onzinverhalen; de catacomben in Rome zijn nooit gebruikt als vluchtoord. Maar ze boden de onzekere mens vlak vóór de eerste wereldoorlog wel houvast”.

Jubileumboek

Hoezeer de bouw van de Katakomben in Valkenburg aansloot bij de tijdgeest van toen blijkt ook wel uit de grote belangstelling voor de nieuwe attractie, al meteen na de opening. Voor zijn jubileumboek De Romeinse Katakomben in Valkenburg: het verhaal van een unieke kopie, dat deze week verschijnt bij Valkhof Pers in Nijmegen, heeft post een groo aantal foto’s van prominente bezoekers in de grot verzameld. De gouverneur, de burgemeester, leden van de Eerste kamer der Staten Generaal, kerkelijke prelaten in vol ornaat, ja zelfs prins Hendrik, iedereen die toentertijd iets voorstelde in Nederland liet zich maar wat graag vereeuwigen voor het decor van de Romeinse ondergrondse begraafplaats. Op een foto uit mei 1910 plaatst monseigneur Arnold Diepen, bisschop van ‘s-Hertogenbosch, in het toenmalige entreegebouw van de Katakomben een speciale gedenksteen die paus Pius X aan de familie Diepen had geschonken.

Vóór de Tweede Wereldoorlog trokken de Katakomben aan de Plenkertstraat jaarlijks zo’n twintigduizend bezoekers. Na de bevrijding steeg dat aantal snel, tot 67.000 in het topjaar 1949. Die hausse heeft wél een religieuze achtergrond, vermoedt Post: “Het had ongetwijfeld te maken met het herwonnen zelfrespect van het katholieke volksdeel.” Dat verklaart meteen ook de teruggang van de bezoekersaantallen sinds de jaren zestig, toen Nederland in rap tempo ontkerkelijkte. Tegenwoordig schommelt het aantal verkochte kaartjes rond de tienduizend per jaar. Net voldoende om de Romeinse Katakomben in stand te houden, maar veel te weinig om geld te kunnen inversteren in de noodzakelijke vernieuwingen van bijvoorbeeld het verpauperde entreegebouwtje.

Toch ziet Post toekomst voor de eeuweling. “In onze huidige maatschappij proef ik een groeiende behoefte aan plekken die anders zijn, Dit is zo’n bijzondere plek, waar je niet alleen een heel goed beeld krijgt van het vroegchristelijke Rome, maar ook van het gedachtegoed dat onze voorouders honderd jaar geleden bezighield. laten we dat koesteren.”

Er is wel eens geopperd om de Romeinse Katakomben aantrekkelijker te maken voor het grote publiek door de gidsen te verkleden als Romeinen: een vorm van living history. Dat hoeft voor professor Post niet: “De Romeinse Katakomben in Valkenburg hebben, als perfecte kopie van de originele catacomben in Rome, van zichzelf al genoeg kwaliteit om de tand des tijds te overleven.”

Familie Diepen blijft ook na honderd jaar nauw betrokken bij de Romeinse Katakomben

Het beheer van de Romeinse Katakomben is alsinds 13 mei 1913 ondergebracht bij de Katakomben Stichting. De familie Diepen is zelf echter altijd nauw betrokken gebleven bij het ondergrondse museum in Valkenburg.  Joris Diepen uit het Waalse Mons, kleinzoon van Jans broer Herman, is nog steeds vice-voorzitter van de stichting. En met zijn nicht Pamela, aankomend advocate in Amsterdam, staat de volgende generatie alweer klaar om het stokje over te nemen. Waarmee de vijfde generatie Diepen in de Katakombenstichting stapt. “Veel neven en nichten zijn naar het buitenland geëmigreerd”, zegt Joris Diepen. “Hun bend met de Katakomben is uiteraard veel kleiner.” Zelf vind Joris Diepen het ‘niet meer dan logisch’ dat hij de familie in het bestuur van de stichting vertegenwoordigt: “Ik heb geen seconde geaarzeld toen mijn vader me een jaar of dertig geleden vroeg om hem op te volgen. zoals Pamela meteen ‘ja’ zei toen ik haar polste.” Waarom? “Omdat wij er trots op zijn dat onze familie zo’n geweldig cultureel monument heeft gerealiseerd in Zuid-Limburg”, benadrukt hij. “We zullen er ook alles aan doen om te zorgen dat die Katakomben er over vijftig of honderd jaar nog steeds zijn.”