Hoe passen de Mergelgroeven in het Nederlands Erfgoedbeleid?

Samenvatting van de ‘Studiedag Ondergrondse Landscahppen’

Zie ook: Studiedag Ondergrondse Landschappen

Kijk hier voor de berichtgeving op L1: Videobeelden

Reportage Studiedag Onderaardse Landschappen op L1 laat – deel 1
Reportage Studiedag Onderaardse Landschappen op L1 laat – deel 2
L1 TV Journaalitem Studiedag Onderaardse Landschappen

Op vrijdag 27 november jl. had ik de gelegenheid, de door het Instituut Europa Subterranea (IES) in samenwerking met het Forum voor Erfgoedverenigingen georganiseerde studiedag, te bezoeken. Samen met een stuk of 40 andere deelnemers, welke ik hieronder nog uitgebreider zal benoemen, werden we ontvangen in het Gemeentehuis van Valkenburg. Volgens goed Limburgs gebruik begonnen we natuurlijk met een een stuk vlaai en een kop koffie.

Deelnemers:

• Provincie Limburg
• Stichting Instandhouding kleine Landschapselementen
• Grubenarchäologische Gesellschaft
• Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
• Vlaams parlement
• Saatsbosbeheer
• Sociaal Historisch Centrum Limburg
• Belgische Geologische Dienst
• Monumentenwacht Vlaanderen
• Van Schaikstichting
• Gemeente Valkenburg
• Staatstoezicht op de mijnen

Na een welkomstwoord van Karel Dendooven (Algemeen coördinator Forum voor Erfgoedverenigingen) kwamen we al snel tot de probleemstelling en doelstelling van deze studiedag; Hoe passen de Mergelgroeven in het Nederlands Erfgoedbeleid? Dat dit nog geen makkelijke taak is blijkt ook wel uit de toespraak en presentatie van Henk Baas, medewerker van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ook zij hebben moeite de mergelgroeven te plaatsen en er een duidelijk waarde aan toe te kennen. Uiteindelijk zijn onze mergelroeves toch ook archeologisch erfgoed! Wellicht kunnen ze voor het toekennen van een waarde gebruik maken van het ‘Framework‘ welke is ontwikkeld door John van Schaik, voorzitter van IES. Zijn presentatie was voor mij toch wel de meest interessante van deze dag.
Het Framework for Analysis kan volgens mij heel goed worden gebruikt om de waarde van een ondergrondse mijnbouw site vast te stellen op basis van alle betrokken disciplines zoals geschiedenis, archeologie, biologie, veiligheid en bv. cultuurhistorie. Dit zijn maar enkele onderwerpen die samen tot een soort ‘waarde kader’ kunnen worden samengevoegd. Ik hoop in de toekomst de gelegenheid te krijgen hier nog uitgebreider op terug te komen.

Werkbezoek aan de Gemeentegrot

Na de sprekers werd het tijd om de Gemeentegrot te bezoeken onder leiding van Kevin Amendt en Wiel Felder. In tegenstelling tot de grote meerderheid van de toeristen kwamen wij niet voor de kerstmarkt aldaar, maar meer om te kijken naar de diverse manieren van mijnbouw en de de huidige toepassing voor toerisme. Zeer interessant om eens niet de platgetreden paden te bezoeken, maar eens die hoeken van de groeve te bekijken, die er nog zo bij liggen alsof de blokbreker gisteren pas vertrokken is. Zo krijgen we bijvoorbeeld te horen dat de Gemeente Valkenburg in de toekomst voorzichtiger en spaarzamer zal zijn met al die herdenkingsplaquettes die nu links en rechts de groeve verfraaien. Niet dat deze niet thuis horen in de groeve, maar men zou de wand wel beter mogen controleren op authentieke opschriften of inkrassingen voordat men ze plaatst. Ook mogen de standhouders van de kerstmarkt geen spijkers meer in de wanden slaan. Het is waarschijnlijk niet genoeg, maar het is een begin.

De mergelgrotten van Hinnisdael te Vechmaal

Na het bezoek aan de Gemeentegrot verplaatsen wij ons naar het Belgische Kanne waar de lunch plaatsvindt. Na de lunch zien we een presentatie van Michiel Dusar over de mergelgrotten van Hinnisdael te Vechmaal – de meest westelijk gelegen mergelgroeves van België. Een zeer interessante presentatie over een groep zeer bijzondere groeves, mede omdat deze met ‘de voeten in het water’ liggen. Ze staan dus, afhankelijk van de tijd van het jaar, gedeeltelijk onder water.

Het probleem van grensoverschrijding van ondergronds erfgoed

Jan Peumans, voorzitter Vlaams Parlement, is de volgende spreker. Zijn thema is ‘Het probleem van grensoverschrijding van ondergronds erfgoed‘. Het gemis aan grensoverschrijdende samenwerking belemmert nou juist de bescherming van ondergronds erfgoed. Zo kan het voorkomen dat op het plateau van Caestert (gedeeld door de grenzen Nederland, Wallonië en Vlaanderen) aan de ene kant het erfgoed verloederd terwijl het aan de andere kant wordt beschermd – fysiek maar 4 meter. Zo bevinden zich in het Nederlandse deel van de Caestertgroeve zeer bijzondere middeleeuwse tekeningen op de wanden die niet worden beschermd. Dit gedeelte van de groeve is alleen over Belgisch grondgebied te bereiken en is eigendom van de ENCI, die dit gedeelte nog steeds zou kunnen afgraven ten behoeve van de kalksteenwinning. Een voor mij onbegrijpelijke en ook onwenselijke situatie.

Hierna wordt het plateau van Caestert en de Caestertgroeve nog bezocht – ondanks dat het weer ons gunstig is (het regent nu niet) is de weg er naar toe een
waar modderbad – het wandeltempo neemt al snel af maar zorgt er wel voor dat ik de gelegenheid krijgt om diverse andere deelnemers te spreken. Zo spreek ik een tijdje met een medewerker van ‘de groene brigade’, verantwoordelijk voor handhaving en toezicht van de Limburgse buitengebieden – dus ook van de mergelgrotten. Ook spreek ik met medewerkers van de Provincie Limburg die voor de veiligheid in de grotten verantwoordelijk zijn. Op deze manier is deze dag ook een ideale gelegenheid om te ‘netwerken’.

Weer terug in Kanne is er nog een korte evaluatieronde o.l.v. John van Schaik. Opvallend is de opmerking van Wiel Miseré (Staatstoezicht op de Mijnen), dat men zich niet druk hoefde te maken over de nieuwe Mijnbouwwet – de Gemeentegrot heeft reeds en nieuwe vergunning ontvangen zonder al te veel moeite – en dat er volgens hem ook voor onderzoekers in het komende jaar genoeg mogelijkheden zijn hun onderzoeken uit te voeren.

De nieuwe Mijnbouwwet

De mijnbouwwet is redelijk moeilijke materie en hieronder volgt een uitleg zoals ik deze heb begrepen, het is dus een persoonlijke interpretatie.

De nieuwe mijnbouwwet volgt in 2010 definitief de oude versie van 1810 op (dus nog uit de tijd van Napoleon). De nieuwe wet is nodig omdat er na diverse ongelukken in de lande (denk aan: Brand Volendam, grote vuurwerkramp Enschede) er de noodzaak was voor de eigenaren hun aansprakelijkheid in te dekken. Iedereen die iets in een groeve organiseert – of het nu een vleermuistelling of toeristische rondleiding betreft – moet in het bezit zijn van een vergunning waaraan zeer strenge eisen aan verbonden zijn. Dit geld dus ook voor de Limburgse mergelgrotten. In het geval van intensief gebruik – zoals bv. in de Gemeentegrot, waar zeker in de maand december meer dan 100.000 bezoekers komen – moet elk risico dus worden uitgebannen. Hoe voorkomt de Gemeente Valkenburg (die in dit geval eigenaar is van de Gemeentegrot) dan dat er ongelukken zouden kunnen gebeuren, zoals bv. stukken mergel die uit het plafond vallen of het verdwalen van toeristen in de uitgestrekte gangen. De eigenaar moet dus een groot pakket aan veiligheidsmaatregelen treffen met alle kosten van dien. In het geval van de Gemeentegrot kan men het nog doorberekenen aan de toerist, maar voor de particuliere eigenaar (meestal extensief gebruik) is dit waarschijnlijk onbetaalbaar. Hij zal een onderzoek moeten doen naar de stevigheid van zijn groeve (denk aan instortingen) en zal dus ook moeten zorgen voor een deugdelijke sluiting van de groeve om te voorkomen dat onbevoegden nog toegang krijgen en dit kost duizenden euro’s. Het gevolg zal zijn dat hij zich nog wel eens zal bedenken voordat hij onderzoekers in zijn groeve laat – waarschijnlijk met gevolg dat de groeve met betonnen muur permanent zal worden gesloten = de goedkoopste oplossing.