Archive for Sint-Pietersberg
Het gele goud van de Sint-Pietersberg
Posted by: | CommentsBron: www.nd.nl door: Kees de Heer op 23-01-2010
In 2018 stopt het afgraven van de Sint-Pietersberg bij Maastricht voor mergelwinning. Het vrijkomen van de groeve biedt grote kansen voor natuur en recreatie.
De Vereniging Natuurmonumenten lanceerde afgelopen woensdag haar plannen voor de herinrichting van de enorme steengroeve.
De excursie viel me destijds een beetje tegen. Met de tweede klas van de middelbare school gingen we in de winter van 1970-1971 een hele dag naar Zuid-Limburg, voor het vak aardrijkskunde. We werden meegevoerd naar het Savelsbos en naar de ENCI-groeve bij Maastricht. Het kan zijn dat we eveneens een rondleiding kregen door het gangenstelsel van de Sint-Pietersberg, maar daar kan ik me helaas weinig van herinneren. Ik weet nog wel dat de rondwandeling in het Savelsbos me zwaar tegenviel, omdat we midden in de winter geen bloemen zagen en niets merkten van de rijke voorjaarsflora van de hellingbossen.
De rondleiding in de ENCI-groeve viel me tegen omdat ik geen mooie fossielen vond. De mergel zou boordevol kalkskeletjes en haaientanden moeten zitten. Na mijn speurtocht had ik wel een brokstuk met enkele piepkleine schelpjes, maar ik hoopte natuurlijk stiekem op een spectaculaire vondst.
Afgelopen woensdag kwam ik voor de tweede keer in de ENCI-groeve, tijdens een persexcursie van Natuurmonumenten. Gewoontegetrouw heb ik weer een brok mergel en een vuursteenknol mee naar huis genomen, maar ook deze souvenirs zullen nooit in de vitrines van een museum terechtkomen. De oehoe heb ik woensdag niet gezien of gehoord. De grottenspin, de bergnachtorchis en het klaverblauwtje heb ik evenmin kunnen bewonderen. Maar ik kan me nu wel wat voorstellen bij de ambitieuze plannen van Natuurmonumenten voor de herinrichting van de groeve.
Doolhof
De Eerste Nederlandse Cement Industrie (ENCI) is in 1926 begonnen met het afgraven van de Sint-Pietersberg. Maar eigenlijk was dat niet de echte start van de mergelwinning. Reeds aan het begin van onze jaartelling is op de flanken op kleine schaal mergel afgegraven. Vanaf de middeleeuwen werd de ondergrondse mergelwinning op grote schaal
ENCI-groeve
aangepakt. Het uitzagen van enorme mergelblokken resulteerde in een indrukwekkend gangenstelsel, een doolhof van tachtigduizend gangen, met galerijen van wel acht tot tien meter hoog.
De mergelblokken zijn eeuwenlang vooral gebruikt als bouwmateriaal. Nieuw bij de ENCI was dat de kalksteen grondstof werd voor de productie van cement. De ENCI kreeg toestemming om maar liefst honderdveertig hectare van de Sint-Pietersberg af te graven. Deze concessie zou in 1991 aflopen, maar de fabriek kreeg vlak daarvoor toestemming om twintig jaar langer door te gaan en nog dieper kalksteen te winnen. De groeve werd dus niet groter, maar wel steeds dieper.
Op dit moment is een oppervlakte van 106 hectare afgegraven. Op sommige plekken is een kalkpakket van maar liefst 95 meter hoog weggehaald. Daarbij is ongeveer driekwart van het eeuwenoude gangenstelsel verdwenen. Er is nog zestig kilometer over, een doolhof van twintigduizend gangen.
De Oehoevallei
De concessie van de ENCI zou aflopen op 1 januari 2010. Maar de fabriek kwam met het verzoek om tussen 2010 en 2020 nog eens 64 hectare te mogen afgraven. Dat leidde tot massale protesten bij de Maastrichtse bevolking, vooral omdat de oven van de cementfabriek mede wordt gestookt met afval en dat levert de nodige luchtvervuiling op.
De belangen van industrie, recreatie, natuur en cultuurhistorie lijken in dit geval keihard te botsen. Maar intensief overleg tussen de ENCI, overheden, Natuurmonumenten en bewoners, die zich hebben verenigd in de Werkgroep Sint-Pietersberg Adembenemend, heeft eind vorig jaar geleid tot een creatief transformatieplan, waarmee iedereen zich kan verzoenen.
Op de locatie van de cementfabriek komen nieuwe bedrijven, in de zone daarnaast allerlei recreatievoorzieningen. Het grootste deel van de groeve wordt ingericht voor natuurgerichte recreatie, terwijl de meest kwetsbare delen altijd afgesloten blijven voor publiek en alleen onder begeleiding bezocht kunnen worden. De cementfabriek mag nog acht jaar doorgaan met mergelwinning, maar de kalksteen wordt nu zodanig afgegraven dat daarmee meteen het natuurgebied wordt ingericht, met flauwe hellingen voor gevarieerde kalkgraslanden en hier en daar uitgespaarde zuilen voor rotsplanten.
Beheerder Eduard Habets van Natuurmonumenten is enthousiast over het transformatieplan: ,,De schijnbaar onverenigbare functies kunnen toch samengaan, zodat we allemaal winst boeken. De oppervlakte natuurgebied op de Sint-Pietersberg wordt in één klap verdubbeld. We bieden straks natuurbeleving en recreatie, spanning en avontuur. Het wordt nog een hele toer om met al die hoogteverschillen de veiligheid goed te regelen en we moeten tegelijk de kwetsbare natuur zorgvuldig beschermen.”
Eduard Habets is vooral bang voor overmatig oehoetoerisme. Want de grootse Europese uilensoort is erg gevoelig voor verstoring. De oehoe broedt graag in steile wanden van steengroeves, op voor anderen onbereikbare richels. De eerste waarnemingen in Nederland stammen uit de jaren tachtig van de vorige eeuw en vanaf 1997 nestelt de oehoe in de ENCI-groeve.
Eduard Habets vertelt dat de eerste stukken nog dit kalenderjaar worden heringericht en meteen overgedragen aan Natuurmonumenten: ,,We beginnen met de Oehoevallei en met enkele steile groeveranden. We gaan het naaldbos van D’n Observant weghalen. Pakweg tien procent van de kalksteen bestaat uit vuursteenknollen, waar de ENCI niets mee kan. Dit materiaal is met dekgrond op een grote hoop gegooid. Intussen is deze heuvel, de zogenaamde Observant, geheel begroeid met bos. We gaan deze begroeiing weghalen en de heuvel herinrichten, waarbij er zeer waardevolle natuur terugkomt.”
Ingang mergelgroeves ENCI-groeve
Ecoloog Peter Voorn vertelt dat de Sint-Pietersberg een uiterst gevarieerde flora en fauna heeft: ,,Het gangenstelsel van de Sint-Pietersberg is van levensbelang voor allerlei vleermuizen die in vorstvrije ruimten willen overwinteren. Het gaat om veertien verschillende soorten, waarvan er drie op Europese schaal zeldzaam zijn. De verschillende biotopen op de hellingen herbergen allerlei planten en dieren, die in ons land zeldzaam zijn. Dat is vooral te danken aan de kalk in de bodem en aan de zuidelijke ligging, nabij de Ardennen en de Eifel.”
Peter Voorn benadrukt dat de klimaatomstandigheden in de steengroeve heel bijzonder zijn: ,,Heel Zuid-Limburg heeft een bijzonder klimaat, met relatief veel zon en relatief weinig neerslag. In de steengroeve is het microklimaat nog extremer. Want als het elders dertig graden is, dan is het in de windstille groeve minstens veertig graden. Lang niet alle planten kunnen daar groeien, maar daar floreren juist allerlei bijzondere planten.”
Hij vervolgt: ,,Als we groeve herinrichten, dan zorgen we voor een enorme variatie tussen nat en droog, hoog en laag,voedselrijk en voedselarm. We maken bij voorkeur geleidelijk oplopende hellingen, die op het zuiden zijn gericht. Daar proberen we heischrale graslanden en kalkgraslanden terug te krijgen. Deze vegetaties herbergen een extreem hoge biodiversiteit, met soms wel vijftig plantensoorten per vierkante meter, topnatuur met orchideeën en gentianen. De ENCI heeft tientallen jaren geprofiteerd van de mergelwinning, van het gele goud. Nu krijgt Natuurmonumenten dat goud in handen.”
Nog steeds gefascineerd door stilte en duisternis
Posted by: | CommentsBron: Philips Pensioenfonds
De stilte en duisternis fascineren mij nog steeds
Interview met Willem van Schaïk, ‘bergloper’ en schilder
Willem van Schaïk
Op zaterdag 6 maart 2010 is Willem van Schaïk helaas overleden
Interview met ing. Willem van Schaïk, 88 jaar. Al zijn hele leven lang is Willem van Schaïk geboeid door licht en duisternis. Als zevenjarig jongetje betreedt hij voor de eerste maal de donkere mergelgroeven van de Sint-Pietersberg en raakt besmet met het ‘mergelvirus’. In zijn studententijd wordt Van Schaïk gegrepen door het standaardwerk ‘Kunstlicht en Architectuur’ van ir. Louis Kalff. Het is een eerste aanzet voor een carrière als lichtadviseur bij Philips. De beleving van licht en duisternis loopt als een rode draad door zijn leven.
Het gesprek vindt plaats bij Willem van Schaïk thuis in Geldrop. Van Schaïk is minder mobiel sinds hij een ruggenwervel brak bij een ongelukkige val. Tot die tijd bezocht hij met bevriende berglopers nog wekelijks de mergelgrotten van de Sint-Pietersberg. “Nu geef ik af en toe nog lezingen en ik zit in de referentieraad van de Stichting ir. D.C. van Schaïk, een stichting die zich inzet voor het beheer van de onderaardse kalksteengroeven. Na mijn pensionering in 1981 heb ik als gids jarenlang educatieve rondleidingen gegeven aan scholen en universiteiten”, vertelt Willem van Schaïk. “Ik loop al 75 jaar in de grotten en ik weet er blindelings de weg.”
De vader van Willem van Schaïk, de bekende ir. D.C. van Schaïk, ontwierp en bouwde rond 1930 een transporttunnel dwars door de Sint-Pietersberg. Door deze Van Schaïktunnel reden vele jaren wagonnetjes met mergel. “Na het gereedkomen van de tunnel bracht mijn vader de tweehonderd kilometer aan gangenstelsels in kaart en ik assisteerde hem bij het opmeten van de gangen en het fotograferen van de vele historische mergelopschriften. Ik bediende de lantaarn en noteerde de vragen. Zo heb ik samen met hem de weg leren kennen in vrijwel alle gangenstelsels, tot in de meest afgelegen uithoeken”, aldus Willem van Schaïk. Deze kennis kwam hem goed van pas toen hij zich als twintigjarige tijdens de Tweede Wereldoorlog aansloot bij het Limburgse verzet. Hij leidde tientallen mensen die op de vlucht waren voor de Duitse bezetters door de mergelgrotten naar België. “Daar was het veiliger. Het Belgische verzet stond ons dan op te wachten en ontfermde zich over de onderduikers”. Ook de Van Schaïktunnel bleek van historisch belang. “Dankzij deze tunnel konden wij gemakkelijk de nationale kunstschatten naar de schilderijenkluis in de berg brengen. Ik ben dan ook een van de weinigen die de Nachtwacht in handen heeft gehad”, memoreert Willem van Schaïk. In het laatste oorlogsjaar moest Willem van Schaïk zelf vluchten. De oorlogservaringen hebben hem diep geraakt.
Willem van Schaïk studeerde elektrotechniek aan de hts en werkte tijdens zijn studie in de Oranje-Nassaumijn in Heerlen. “Ik was de enige met jarenlange ondergrondse ervaring en kon dus direct aan de slag als Opzichter van de elektriciens bij DSM. Wij legden elektriciteit aan op 800 meter diepte”, vertelt hij. Van 1948 tot 1981 was Van Schaïk werkzaam bij Philips als lichtadviseur. Geïnspireerd door ir. Louis Kalff specialiseerde hij zich in de integratie van kunstlicht in de architectuur. “We hadden toen te maken met de omslag van de gloeilamp naar tl. In 1953 had Philips een oud fabriekje ingericht als demonstratielaboratorium. Dat heb ik toen met 32 elektriciens en 5 binnenhuisarchitecten op de kaart gezet”, aldus Van Schaïk. “Ik heb een fijne periode gehad bij Philips. Ik heb in Eindhoven veel geleerd, met veel genoegen mijn werk gedaan en vooral veel vrienden gemaakt. Bij Philips staan menselijke verhoudingen hoog in het vaandel en dat vind ik belangrijk. Carrière maken is meer dan alleen een goede baan met een goed salaris. Een rijke carrière begint voor de spiegel”, zegt Van Schaïk resoluut.
De bezoekfrequentie aan de mergelgrotten is dan weliswaar lager op dit moment, de liefde voor de groeven is onverminderd groot. “In de grotten heerst absolute stilte en complete duisternis. Dat is indrukwekkend en fascineert mij nog steeds. Met mijn schilderwerk wil ik de sfeer van de grotten creëren. Ik wil mensen die er nooit zijn geweest, laten zien wat echt donker is”. Sinds enkele jaren schildert Willem van Schaïk fraaie aquarellen van verloren delen van het gangenstelsel. “Veel van de gebieden zijn door afgraving verdwenen. Op een avond ben ik thuis achter een stuk tekenpapier gaan zitten en heb ik geprobeerd om een beeld uit mijn herinnering vast te leggen. Al die beelden staan in mijn geheugen gegrift: de aardedonkere gangen van één tot wel achttien meter hoog, slechts verlicht door mijn kleine stallantaarn. Met mijn aquarelmateriaal heb ik de oorspronkelijke pentekening verlevendigd met licht en kleur. Ik was meer dan tevreden met het resultaat”. De eerste unieke beelden van de verdwenen gangenstelsels zijn verzameld in het boek Verloren Schoonheid. Inmiddels omvat de collectie meer dan veertig aquarellen die regelmatig op exposities te bewonderen zijn. Naast de aquarellen vertrouwt Willem van Schaïk ook gedichten aan papier toe. Het zijn gedichten over zichzelf en over zijn verleden.
Nu wordt Willem van Schaïk bij zijn spaarzame bezoeken aan de berg nog steeds met eerbied begroet. Niemand kent de Sint-Pietersberg beter. De ‘oudste bergloper van Nederland’ is zeker een actief gepensioneerde met een boeiend verhaal.
Grotvandalen in de Sint Pietersberg
Posted by: | CommentsIn het hieronder vermelde stuk uit het Limburgs Dagblad worden zogenaamde ‘grotvandalen’ beschuldigd van inbreken in de Sint Pietersberg – dit wil ik natuurlijk niet goed praten. Het illegaal bezoeken van een mergelgrot is verboden en op eigen risico. Wat mij meer tegen de borst stuit is de titel van het stuk – “Grotvandalen” en het feit dat er in het verhaal diverse andere illegale activiteiten worden bij vermeld (zoals het dumpen van bouwmateriaal en resten van wietplantages, vernielingen aan auto’s, illegale vuurtjes, het crossen met brommers het op de wanden krassen) alsof het bewezen is dat dit dezelfde personen zouden zijn. Dit stelt de ‘Bergloper’ naar mijn inzien in een wel zeer negatief daglicht en dat verdient hij (of beter gezegd, verdienen wij) niet. Iedere groep heeft zijn rotte appels. De Sint Pietersberg is een groot en redelijk afgelegen gebied (zeker s’ nachts) en de nabijheid van een grote stad zorgt ervoor dat er dan mensen zijn die dit gebied gebruiken voor dingen die het daglicht niet kunnen verdragen. Frank
Bron: Het Limburgs Dagblad van vrijdag 28 Augustus 2009
Vandalen hebben de afgelopen maanden in en op de Sint Pietersberg huisgehouden. Het gaat om inbreken in het grottenstelsel, het dumpen van afval en vandalisme. Natuurmonumenten staat machteloos. Omwonenden hebben de indruk dat het s’ nachts niet pluis is op de Sint Pietersberg. Behalve van vandalisme is ook sprake van illegale overnachtingen. In de nacht van maandag op dinsdag werd een Opel in brand gestoken bij het hondenuitlaatgebied. Enkele weken geleden werd een auto van een Sint Pieternaar vernield en zin tal van autoruiten ingeslagen. Natuurmonumenten maakt verder melding van illegale vuurtjes. Ook is onlangs met brommers tussen de schapen gecrosst. Op het plateau werd een picknick set van tafel en zitjes in brand gestoken. Verder wordt op de berg veel afval gedumpt, waaronder bouwmateriaal en resten van wietplantages.
Beheerder Eduard Habets zegt dat Natuurmonumenten echt in de maag zit met nachtelijke inbraken in de Zonneberg. “Ze gaan onder meer via de ENCI-groeve naar binnen. Dan klimmen ze over de omheining en dalen via een touw af naar een gat in de groevewand, een door afgraving ontstane grotingang. Veertig meter naar binnen is zo’n gang door ons dichtgemaakt met beton, op een vleermuizen-doorgangetje na. Dat wordt dan opengebroken.” (opmerking Frank: Deze vleermuis-openingen zitten bijna allemaal op 10 tot 12 meter hoogte, dus waarschijnlijk zal deze opmerking niet juist zijn.)
Natuurmonumenten moet die ingangen weer dichtmaken, zegt Habets. “Die afdichtingen zijn er om een voor vleermuizen geschikt klimaat te realiseren. Ook voor de opschriften op de grotwanden is het goed dat de gangen zijn afgesloten. Nog afgezien van de veiligheid.”
Habets constateert dat het een sport is geworden in te breken in de grotten. “Sommigen doen op internet verslag van hun avonturen, zoals ze ook van alles op de wanden krassen. Wij begrijpen dat opsporing langs deze weg niet de hoogste prioriteit geniet bij de politie, maar voor ons is het vechten tegen de bierkaai.”
Het probleem is handhaving en toezicht. Natuurmonumenten heeft voor Zuid-Limburg vier beroepskrachten, van wie twee parttimers zijn. Per 1 januari heeft de organisatie er bovendien twee gebieden bij gekregen. Alleen als inbrekers op heterdaad worden betrapt, kan verhaal worden gehaald, aldus Habets. “Wij posten bij gelegenheid wel s’ nachts, maar bewijs maar eens dat iemand een muur heeft vernield. (Frank: Toch wordt er in dit verhaal geïnsinueerd dat dit allemaal door dezelfde personen wordt gedaan – bewijsvoering?), Voor het aanwezig zijn op verboden terrein staat slechts een boete van € 60.00. Daar laten ze zich niet door afschrikken. Daarbij komt dat vrijwillige medewerkers niet mogen verbaliseren.”
Boswachter Jo van den Heuvel constateert dat vandalisme in natuurgebieden een regionaal verschijnsel is. “Zo’n tien jaar geleden hebben we onderzoek gedaan naar criminaliteit in natuurgebieden, waarbij de Brunssummerheide hoger scoorde dan de Sint Pietersberg. In de zomer neemt het meestal toe, net als overlast van gemotoriseerd verkeer. Inbraken in mergelgrotten zijn wel iets toegenomen in vergelijking met vorig jaar. “De politie weet van het vandalisme rond auto’s, maar relativeert de intensiteit ervan, aldus een woordvoerder. “Volgens de wijkagent valt het wel mee. Let wel: het gaat dan over meldingen die bij ons sinds mart zijn binnengekomen. De Sint Pietersberg is bepaald geen hotspot voor autokraken. Wij patrouilleren er overigens wel met zekere regelmaat in nachtelijke uren.” Boswachter Van den Heuvel hoopt niettemin samen met de wijkagent in actie te komen tegen vandalen. “Op de Brunssummerheide doen we dat al.”
mergelgrotten verboden toegang
Video van de mergelgrotten in de Sint Pietersberg Maastricht
Posted by: | CommentsDe (verloren) historische cultuurwaarden van de Sint Pietersberg
Posted by: | CommentsHistorisch café van het L.G.O.G. kring Maastricht
Op donderdag 27 november vindt het vijfde Historisch Café van de Maastrichtse kring van het Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap (LGOG) plaats. Dat zal onder andere gaan over de (verloren) historische cultuurwaarden van de Sint Pietersberg. Het Historisch Café begint om 19.30 uur in boekhandel selexyz dominicanen en is vrij toegankelijk.
De avond zal bestaan uit de opening, de boekenrubriek (Emile Ramakers), de gesproken column(Paul van der Steen), inleidingen door de genodigden en een uitvoerige Read More→
Creatieve interpretatie over het ontstaan van het gangenstelsel van de Sint-Pietersberg
Posted by: | CommentsOnderstaand stukje tekst werd mij toegestuurd door Ed Stevenhagen die op het forum van Maastricht.buurtplein.nl in discussie was met een inwoner van Maastricht (en voorstander van de ENCI – hoeft natuurlijk niet persé een medewerker van ENCI te zijn – die schat ik kwa antwoorden toch hoger in):
Het orakel van Maastricht
En wij dachten dat we alles wisten.
Lees hoe ENCI-medewerkers over het ontstaan van het gangenstelsel schrijven:
Maastricht.buurtplein.nl
Re: Inzetten op ENCI Maastricht is inzetten op een dood paard
gepost door Wim op 31 oktober om 20:05 op het forum van Maastricht.
“Heel juist want als je de echte historische feiten na gaat
heeft zelfs de enci het grootste merendeel van het gangenstelsel aangelegd namelijk .dus zonder de enci had u totaal geen gangenstelsel gehad meneer Stevenhagen – Grijns.
u moest de enci dus eerder danbaar wezen dan ze als criminelen uit te maken .
dat er nu zoveel vleermuizen zijn is dus in feiten aan de enci te danken want anders hadden deze dieren er geen onderkomen gevonden .
zelfs het verblijf van de zeer zeldzame oeroe (dit zal wel ‘Oehoe’ betekenen – Frank) hebben we te danken aan de enci als ik de deskundige hier over raadpleeg .
of vertellen deze deskundige expers nu iets wat niet klopt ?
of zijn dit feiten die activisten niet zo graag belicht zien worden ?
zelfs door de afgravingen zijn er historische feiten bekend geworden
zoals dat er zich hier heel lang geleden haaien zwommen en mosusorissen (Mosasaurussen) leefden
we moeten de enci om deze feiten dankbaar wezen dacht ik zo” .
Opmerking van Frank (webmaster)
U ziet dus, de theorie van deze mijnheer volgende zou het dus beter zijn de hele Sint-Pietersberg af te graven, dan krijgen we misschien ook nog de wolf en de oeros terug! We moeten de ENCI danken op onze knieën.
Kunstschatten van ‘de Kluis’ in de Sint Pietersberg on ‘Flickr’
Posted by: | CommentsVia de fotosite ‘Flickr’ zijn diverse foto´s uit de 2e werledoorlog te zien van ‘de Kluis’ in de Sint Pietersberg. Deze onderaardse bunker bevond (en is daar nog steeds) zich in de mergelgrotten van de Sint Pietersberg (Het Noordelijk gangenstelsel). Hier werden in de 2e wereldoorlog diverse Nederlandse kunstschatten opgeborgen, waaronder de ‘Nachtwacht’.
Meer over ‘de Kluis’ via deze website: www.pietersberg.nl
Historisch café over de Sint Pietersberg
Posted by: | CommentsOp donderavond 27 november 2008 zal er door het LGOG (Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap) een historisch café worden georganiseerd over de Sint Pietersberg in de Selexyz boekhandel Dominicanenkerk te Maastricht.
Aanavang: 19.30 uur.
Namens het Institute Europa Subterranea spreken Jacquo Silvertant over de geschiedenis van de onderaardse gangenstelsels en John R. van Schaik over de waardebepaling van onderaards erfgoed en de haalbaarheid van een UNESCO erfgoedstatus voor de Sint Pietersberg of delen daarvan.
